Doświadczenie budowane przez pokolenia

Toczymy rozmowy na temat istnienia, a właściwie samej istoty pożarnictwa ochotniczego. Zachęcony do zabrania głosu czynię to od dłuższego czasu, prezentując swoje stanowisko w niemal wszystkich numerach wydawnictwa  ZG ZOSP RP zatytułowanego „Florian 2050” (tomy 2–8 pod red. Mariana Zalewskiego). Moja legitymacja do tego płynie z 65-letniej służby – w tym 32 lata pracy zawodowej. Ochotnikiem pozostaję nadal, choć z uwagi na wiek w ograniczonym zakresie. Zawodowo przeszedłem drogę od szeregowca do starszego oficera; społecznie – od członka OSP po kierowanie strukturami miejskimi i powiatowymi Związku; młodzieżowo zaś – od zastępowego w harcerskich drużynach pożarniczych, poprzez funkcję komendanta szczepu, aż po kierowanie inspektoratami pożarniczymi w Komendach Chorągwi ZHP. Jeśli brakuje mi czasem współczesnej wiedzy, to z pewnością pozostaje ogromne doświadczenie.

Mała jednostka – wielkie koszty czy wielka wartość?

Wielu druhów zabierających głos porusza aspekt finansowy, który towarzyszy problemom technicznym (wyposażenie, ochrona osobista, szkolenia, utrzymanie strażnic) oraz organizacyjnym. Pojawiają się pytania: czy w ogóle potrzebne są straże w małych miejscowościach, skoro ich utrzymanie tak dużo kosztuje? Czy możliwe jest łączenie mało żywotnych OSP z sąsiednimi, prężniejszymi jednostkami? Prawo pozwala na wszystko, co nie godzi w dobro społeczne i indywidualne. Podstaw do takich rozwiązań można dopatrzeć się w aktach prawnych dotyczących ochrony przeciwpożarowej, a także – co ważne – obronności kraju. Nie jest to powiedziane wprost, ale można to wyczytać między wierszami.

Pierwszy ratownik na linii frontu

Szczególnie istotna jest wielorakość zagrożeń masowych, kryzysowych i militarnych, którym ktoś musi stawić czoła. Kto, jeśli nie my! Doskonale oceniamy akcję „Pierwszy Ratownik” – dlaczego więc nie miałby nim być strażak z małej miejscowości? Ze względu na sytuację geopolityczną przygotowujemy się do powszechnej samoobrony. Robiąc rachunek gotowości, zauważmy, że nawet skromna grupka ludzi w niedużej wsi może przyjąć na siebie ciężar sąsiedzkiej pomocy ratowniczej.

Wyposażenie takiej grupy nie musiałoby być rozbudowane. Wystarczyłby podstawowy zestaw ratownictwa medycznego i gaśniczego (motopompa, węże, armatura wodna) oraz sprzęt wspierający infrastrukturę (agregaty prądotwórcze, środki łączności). Taki „punkt podręcznego wyposażenia” mógłby służyć kilku gospodarstwom. Grupa taka nie potrzebowałaby obszernej strażnicy – mogłaby działać nie jako samodzielna OSP, lecz jako pododdział większej jednostki. W ten sposób stworzylibyśmy gęstą sieć posterunków terenowych. W razie wystąpienia kilku równoległych zagrożeń o dużej skali peryferyjne miejscowości będą musiały radzić sobie same.

Lekcja historii: Planowanie sieci straży

Warto spojrzeć na historię. Interesujący jest rok 1952, kiedy to Zarządzeniem ministra gospodarki komunalnej przyjęto planowy rozwój sieci straży. Stosownie do liczby mieszkańców tworzono OSP o określonym wyposażeniu i etacie:

Tabela: Normy tworzenia jednostek OSP w 1952 r.

Źródło: Zarządzenie ministra gospodarki komunalnej z  15 grudnia 1952 r. (MP z 1953 r. Nr A-42 poz. 506).

W miejscowościach liczących do 300 mieszkańców – jeżeli w promieniu 3 km nie było innej jednostki straży – organizowano straż typu Kr. Plan rozmieszczenia sieci straży był o tyle istotny, że stanowił podstawę do opracowania planów potrzeb: zaopatrzenia w sprzęt, budowy strażnic, a także szkolenia.

Tabela. Terenowe OSP wg wyposażenia

Za: Stanisław Kuta. Ochotnicze Straże Pożarne w Polsce 1944–1975,  s.114.

W kwestii zastąpienia słabej jednostki oddziałem prężniejszej straży nie widzę przeszkód. Garstka ludzi gotowych do poświęceń zawsze znajdzie pole do działania, nawet jeśli straci część samodzielności. Wiele zależy tu od współpracy między zarządem gminy a OSP. Negatywnym przykładem jest sytuacja w Janowie Podlaskim, gdzie zasłużonej jednostce nakazuje się opuszczenie strażnicy budowanej wspólnymi siłami. To niezrozumiałe, by w czasie, gdy myślimy o obronności, pozbawiać strażaków środków działania i bazy.

Między romantyzmem a pragmatyką służby

Tu pojawia się druga strona medalu – etos służby. Osobiście prezentuję postawę romantyczną, co nie zawsze sprzyja racjonalizacji. Pieniądze często dzielą ludzi. Pamiętam zgrzyty, gdy gminy zaczęły płacić kierowcom OSP czy gratyfikować komendantów gminnych. Z romantycznego punktu widzenia pieniądze psują etos, ale czasy się zmieniły. Istnieje jednak pokusa wykorzystywania gratyfikacji przez osoby mało aktywne, ale mające „odpowiednich znajomych”. To bywa zarodkiem niesnasek wewnątrz jednostek.

Obecnie zabiegamy o ujęcie nas w ustawie o Karcie Rodziny Mundurowej. Pojawiają się głosy powątpiewania – do którego resortu nas przypisać? Niektórzy internauci zauważają, że z organizacji non-profit stajemy się roszczeniowi. Czy to wyjdzie służbie na korzyść? Byłoby jednak sprawiedliwe, gdyby postanowienia Karty dotyczyły także strażaków ochotników.

„Małe ojczyzny”: Fundament tożsamości

Dla wielu z nas bliska jest „mała ojczyzna”. Patriotyzm lokalny to poczucie współgospodarowania własnym skrawkiem ziemi, a OSP wpisuje się w to idealnie. To specyficzna forma pracy społecznej – strażacy często sami wypracowują środki na sprzęt, budują strażnice, domy kultury czy zbiorniki wodne. To także działalność kulturotwórcza: orkiestry, zespoły, integracja. Zastanawiam się, czy ten szeroki zakres zadań będą chcieli realizować ci, którzy zaczną otrzymywać „wynagrodzenie za pracę”, zamiast działać społecznie.

Podsumowując: niezależnie od przyjętych kierunków, nie wolno zabijać „małych ojczyzn” ani odbierać im lokalnych patriotów. Nie można wygaszać tradycji, solidarności i społecznej aktywności obywatelskiej.

St. bryg. w st. spocz. mgr Piotr P. Bielicki był zastępcą komendanta Szkoły Aspirantów w Krakowie i komendanta woj. PSP w Wałbrzychu; członek OSP Kościan

Strażak nr 2 /2026 r.

Zapraszamy do zamawiania prenumeraty.
Odwiedź nas na: www.facebook.com/magazyn.strazak

· Głos Mentorów: Ważnymi refleksjami o kondycji ruchu dzieli się nestor ruchu strażackiego, płk Stanisław Mikulak.

· Strażak jako kustosz pamięci: Przypominamy, że od XIX wieku remizy były kolebkami ducha narodowego, bibliotekami i oknem na świat. Tę misję kontynuujemy do dziś!

· Święto całej wspólnoty: Relacjonujemy otwarcie nowej remizy w Jasionówce (woj. podlaskie) – wydarzenie, które zjednoczyło wszystkich mieszkańców.

Głos samorządów i regionów

W numerze oddajemy głos tym, którzy wspierają naszą misję na co dzień. O roli OSP mówią m.in.:

· Wójt Gminy Leszno (woj. mazowieckie),

· Wicemarszałek Województwa Lubuskiego,

· Wojewoda Warmińsko-Mazurski.

Prezentujemy krajobraz strażackiej aktywności z każdego województwa!

Dołącz do grona czytelników!

Nie pozwól, by ominęły Cię najważniejsze tematy dla naszej społeczności. Zapraszamy do prenumeraty „Strażaka”! Poleć nasze pismo znajomym z jednostki i naszym przyjaciołom. Razem budujemy siłę OSP!

O tym, jak żyć i działać w świecie niepewności, o odporności wspólnot lokalnych, strategii „Florian 2050” i strażackiej odpowiedzi na współczesne zagrożenia.

Druhu Prezesie, żyjemy w czasach niepewności – kryzysów, dezinformacji, napięć międzynarodowych i gwałtownych zmian technologicznych. Wielu ludzi zadaje dziś proste pytanie: jak w takich warunkach sensownie żyć i działać? Jaką odpowiedź daje na to ochotnicza straż pożarna?

Ochotnicze straże pożarne od zawsze były odpowiedzią na niepewność. Nie tylko na pożary czy wypadki, ale także na lęk, chaos i bezradność, które pojawiają się w życiu ludzi, gdy świat staje się trudny do zrozumienia. Dziś ta rola wraca z nową siłą. Strażak ochotnik nie ucieka od zagrożeń – on uczy się je rozumieć, przygotowywać na nie i działać razem z innymi. OSP dają ludziom sens, wspólnotę i poczucie sprawczości. A dopiero na tym fundamencie budujemy systemy, ustawy i nowoczesne narzędzia bezpieczeństwa.

1 stycznia 2025 roku weszła w życie ustawa o ochronie ludności i obronie cywilnej. Jak wpisuje się ona w codzienne doświadczenie strażaka ochotnika i lokalnej wspólnoty?

Ta ustawa wspiera OSP – one istniały i działały od pokoleń. Ustawa wreszcie je systemowo dostrzega i wzmacnia. Ochrona ludności to nie abstrakcyjny zapis prawny, lecz bardzo konkretne wyzwanie: czy lokalna społeczność potrafi przetrwać kryzys, zachować porządek, pomóc słabszym i nie ulec panice. Raporty strategiczne jasno pokazują, że współczesne zagrożenia są długotrwałe i rozproszone. Państwo nie poradzi sobie bez silnych wspólnot lokalnych. OSP są właśnie takimi wspólnotami – zakorzenionymi, zaufanymi i gotowymi do działania.

Dużo miejsca poświęcacie pamięci, kronikom OSP i badaniom historycznym. Dlaczego to dziś tak ważne?

 Społeczności, które tracą pamięć, bardzo łatwo tracą odporność. Dezinformacja i chaos informacyjny uderzają najmocniej tam, gdzie brakuje zakorzenienia i ciągłości pokoleń. Kroniki OSP to nie tylko zapisy wydarzeń. To opowieść o odpowiedzialności, solidarności i lokalnym przywództwie. To fundament odporności psychicznej i społecznej. Dlatego rozwijamy dostępność dorobku. Analizy Strategiczne „Florian 2050” są dostępne online, a w 2026 roku organizujemy I Kongres Historyków Pożarnictwa – aby łączyć pamięć z myśleniem o przyszłości.

We wstępie do „Strażaka” pojawiają się raporty ryzyka i strategie bezpieczeństwa. Jaką rolę odgrywają one w działaniach ZOSP RP?

Nie działamy intuicyjnie ani pod wpływem emocji. Nasze programy wynikają z analizy raportów i dokumentów krajowych oraz europejskich, które pokazują, że zagrożenia XXI wieku mają charakter ciągły i hybrydowy. Raporty te uczą jednego: odporność zaczyna się lokalnie. Dlatego strategia „Florian 2050” i nasze projekty są praktyczną odpowiedzią na wnioski płynące z tych analiz. OSP są lokalnymi węzłami odporności państwa.

Drony, SmartHelmet, „Pierwszy Ratownik” – czy technologia nie zaczyna dominować nad strażackim etosem?

Technologia nie zastępuje strażaka – ona go rozwija. Dla wielu młodych ludzi OSP to dziś miejsce, gdzie zdobywają kompetencje przydatne także w życiu zawodowym: analizę danych, pracę zespołową i odpowiedzialność pod presją. Program „Pierwszy Ratownik” czy grupy dronowe są narzędziami, które wzmacniają człowieka i wspólnotę. Technologia ma służyć misji, nie ją definiować.

Program „Gotowi na wszystko” brzmi bardzo poważnie. Co oznacza on w praktyce dla zwykłej jednostki OSP?

Kryzys to nie moment – to proces. Może trwać tygodnie, miesiące, a nawet lata. OSP pokazują, jak w takim procesie funkcjonować: jak utrzymać komunikację, morale, porządek i wzajemną pomoc. Budujemy OSP jako lokalne centra odporności – miejsca, które dają ludziom poczucie, że nie są sami. To jest istota ochrony ludności i obrony cywilnej.

Dlaczego w strategii Związku tak dużo miejsca zajmują kultura, sport i orkiestry OSP?

Ponieważ kryzysy niszczą relacje szybciej niż infrastrukturę. Orkiestry, sport pożarniczy i zawody to trening zaufania, dyscypliny i współpracy. To dokładnie te cechy, które decydują o tym, czy społeczność poradzi sobie w trudnych czasach. Dlatego traktujemy kulturę i sport nie jako dodatek, lecz jako inwestycję w kapitał społeczny.

Jaką rolę pełnią dziś młodzieżowe drużyny pożarnicze w świecie pełnym presji i dezinformacji?

Dla wielu młodych ludzi OSP są alternatywą wobec samotności cyfrowej i chaosu informacyjnego. Dają realne relacje, jasne wartości i poczucie sensu. MDP wychowują przyszłych liderów – ludzi odpornych, odpowiedzialnych i gotowych do służby. To oni w przyszłości będą decydować o bezpieczeństwie naszych wspólnot.

Przed Związkiem kampania sprawozdawczo-wyborcza. Jaką rolę odgrywa ona w realizacji strategii „Florian 2050”?

To moment kluczowy. Kampania sprawozdawczo-wyborcza to czas rozmowy o sensie naszej drogi, o tym, jak chcemy odpowiadać na wyzwania przyszłości. Na wszystkich szczeblach Związku będziemy dyskutować o programach, raportach i doświadczeniach. To ważne, bo strategia żyje tylko wtedy, gdy jest wspólnym wyborem całej organizacji.

Jak jednym zdaniem podsumowałby Druh sens strategii „Florian 2050”?

Strategia „Florian 2050” to plan nowoczesności zakorzenionej w tożsamości – bo tylko taka nowoczesność pozwala ludziom sensownie żyć i działać w świecie niepewności. Każdy strażak jest ważny i każde OSP potrzebne – dziś to fakt strategiczny, nie hasło.

Rozmawiał: Marian Zalewski

Strażak Wydanie specjalne Ochrona ludności i obrona cywilna. grudzień 2025/styczeń 2026

Newsletter pokazuje konkretne efekty pracy, najważniejsze kierunki działań oraz sprawy, które miały znaczenie dla druhen i druhów OSP w całej Polsce w końcówce 2025 roku. To szybki sposób, by być na bieżąco i zobaczyć, jak wyglądał ten intensywny kwartał w praktyce.

NEWSLETTER ZOSP IV kwartał 2025