Po konsultacjach z powiatami Dolnego Śląska wojewoda Anna Żabska stwierdziła, że spośród 26 powiatów ziemskich, do budowania bezpiecznego Dolnego Śląska bardzo dobrze przygotowany jest powiat karkonoski. Co według Pani składa się na taką ocenę?

Bardzo miło było usłyszeć taką opinię pani wojewody. Odbieramy ją jako docenienie naszej pracy i zaangażowania wielu osób oraz instytucji. Jest to efekt konsekwentnych działań podejmowanych od lat przez powiatową administrację samorządową, służby, inspekcje i straże, a także organizacje pozarządowe.

Nasz obszar obejmuje dziewięć zróżnicowanych gmin miejskich, wiejskich i miejsko-wiejskich, co oznacza różne wyzwania i potrzeby, zarówno w zakresie planowania, jak i reagowania w sytuacjach nagłych. Istotna jest też specyfika terenów górskich i przygranicznych, które wymagają odrębnego podejścia do analizy ryzyka i organizacji zasobów. Od dawna stawiamy na współpracę – zarówno pomiędzy samorządami gminnymi, jak i licznymi służbami ratowniczymi, GOPR-em, nadleśnictwami oraz ochotniczymi strażami pożarnymi.

Ale też mocno stawiacie na współpracę transgraniczną, o czym warto przy tej okazji wspomnieć. Pani udział w tej współpracy został doceniony. Niemal równo rok temu w Pradze odbyła się ceremonia wręczenia medali HZS CR (Straży Pożarnej i Ratowniczej Republiki Czeskiej). Z Polski medalem tym wyróżniono dwie osoby, w tym właśnie Panią.

No tak, ta nagroda, jak uzasadniono, była wyrazem uznania za współpracę powiatu karkonoskiego z Krajem Libereckim (północne Czechy – przyp. red.). Nasze współdziałanie wspiera integrację i gotowość ratowniczą służb po obu stronach granicy. Ale, co równie istotne, przyznane mi wyróżnienie postrzegam także jako inspirację do dalszych działań na rzecz bezpieczeństwa publicznego.

A tak konkretnie, na czym to polega?

Dysponujemy dobrze zorganizowanym systemem reagowania kryzysowego, który działa całodobowo i obejmuje także współpracę ze służbami czeskimi. W sytuacjach kryzysowych naszym kluczowym zadaniem jest koordynacja działań oraz utrzymanie efektywnej komunikacji między służbami, gminami i innymi podmiotami po obu stronach granicy odpowiedzialnymi za bezpieczeństwo.

Każde zdarzenie wymaga uruchomienia odpowiednich procedur. Nasza współpraca z samorządami lokalnymi opiera się na stałym kontakcie, wspólnych ćwiczeniach oraz współpracy zespołów zarządzania kryzysowego. Samorządy gminne dysponują lokalnymi zasobami, m.in. jednostkami OSP i zapleczem technicznym, co ma kluczowe znaczenie w działaniach ratowniczych. W ostatnich latach szczególnym sprawdzianem dla struktur zarządzania kryzysowego był czas pandemii COVID-19. Z kolei napływ uchodźców był ogromnym wyzwaniem logistycznym i społecznym.

Nowa ustawa o ochronie ludności i obronie cywilnej przewiduje wprowadzenie na danym terenie regulacji istotnych z punktu widzenia ochrony ludności. Czyli najpierw trzeba zdefiniować potrzeby miejscowości wchodzących w skład powiatu. Kto tego rodzaju przeglądy u was przeprowadził i jakie są główne wnioski?

Analizy i przeglądy zostały przeprowadzone przez Wydział Zarządzania Kryzysowego i Spraw Obronnych Starostwa Powiatowego, Państwową Straż Pożarną oraz Inspekcję Nadzoru Budowlanego, we współpracy z gminami. Uwzględniono przy tym zróżnicowany charakter naszych gmin – od typowo turystycznych, jak Karpacz czy Szklarska Poręba, po gminy wiejskie o rozproszonej zabudowie, takie jak Janowice Wielkie czy Stara Kamienica.

Z przeprowadzonych analiz wynika, że najważniejsze wyzwania to zapewnienie ciągłości funkcjonowania administracji i budynków użyteczności publicznej, modernizacja i rozbudowa systemów łączności oraz alarmowania – zwłaszcza w terenach górskich.

W odniesieniu do tzw. Ziem Zachodnich pojawiły się postulaty, aby ewentualnie wykorzystać dla celów współczesnej obrony cywilnej schrony poniemieckie. Czy na terenie powiatu były takie budowle, które można obecnie wykorzystać do budowy systemu bezpieczeństwa?

Postulaty te są zasadne głównie w przypadku dużych miast – dawnych ośrodków przemysłowych lub wojewódzkich, takich jak Jelenia Góra, Wałbrzych czy Legnica, gdzie zachowały się schrony i tunele z okresu II wojny światowej.

Na terenach wiejskich powiatu karkonoskiego tego typu obiektów jest niewiele. Większość z nich znajduje się w złym stanie technicznym lub na terenach prywatnych. Ich wykorzystanie jest praktycznie niemożliwe.

Dlatego naszym celem jest adaptacja współczesnych obiektów – np. piwnic szkół, budynków administracyjnych czy hal sportowych oraz tworzenie nowych, bezpiecznych przestrzeni o funkcjach wielozadaniowych, które w czasie pokoju służą społeczności, a w sytuacjach zagrożenia mogą stanowić miejsca ukrycia.

Obecnie wg danych GUS z 2024 roku powiat liczy niespełna 60 tys. mieszkańców, przy czym tendencja jest malejąca. Czy w przypadku zagrożenia dla wszystkich będą miejsca schronienia?

Musimy patrzeć na to zagadnienie szerzej – system ochrony ludności obejmuje nie tylko mieszkańców, ale również osoby czasowo przebywające na terenie powiatu. W 2024 roku Karkonoski Park Narodowy odwiedziło około 1,61 mln turystów, co stanowi ogromne wyzwanie organizacyjne i logistyczne.

Zakładamy więc wykorzystanie istniejących już obiektów – takich jak szkoły, hale sportowe, garaże podziemne czy hotele z kondygnacjami podziemnymi. Gminy pracują obecnie nad inwentaryzacją oraz analizą możliwości adaptacji tych budynków. Samorządy gminne chcą tworzyć nowoczesne, wielofunkcyjne przestrzenie, które na co dzień będą służyć mieszkańcom, a w sytuacji zagrożenia zapewnią im bezpieczeństwo.

Czy w realizacji zadań związanych z programem poprawy bezpieczeństwa udział biorą także strażacy ochotnicy? W jakim zakresie są oni włączeni do oceny potrzeb, a także do praktycznego udziału w realizacji wypracowanych zadań?

Na terenie powiatu karkonoskiego działają 24 jednostki OSP, z czego 12 włączonych jest do krajowego systemu ratowniczo-gaśniczego. Strażacy ochotnicy stanowią niezwykle ważne ogniwo lokalnego systemu bezpieczeństwa. Ich działalność nie ogranicza się jedynie do udziału w akcjach ratowniczo-gaśniczych – aktywnie uczestniczą oni w ćwiczeniach, edukacji społecznej oraz wydarzeniach prewencyjnych.

Szczególnym wydarzeniem o charakterze edukacyjnym i integrującym jest cykliczny już Powiatowy Dzień Bezpieczeństwa. Jest to festyn organizowany we współpracy z różnymi partnerami z obszaru bezpieczeństwa, podczas którego mieszkańcy, zwłaszcza dzieci i młodzież, mogą zapoznać się z pracą służb ratowniczych. Uczestniczą w pokazach, a także uczą się podstaw udzielania pierwszej pomocy oraz dowiadują, jak zachować się w sytuacjach zagrożenia.

Warto podkreślić, że tego rodzaju wydarzenia nie tylko budują świadomość zagrożeń, ale również wzmacniają zaufanie społeczne i poczucie wspólnej odpowiedzialności za bezpieczeństwo lokalne.

W latach 2025–2026 na realizację programu przeznaczono odpowiednio 16,7 mld zł i 17,2 mld zł. Jakie główne inwestycje zostaną zrealizowane w ramach obecnego programu na terenie powiatu?

Rok 2025 jest dla nas okresem intensywnej realizacji zadań w ramach Programu Ochrony Ludności i Obrony Cywilnej, ale jest to też pierwszy rok wprowadzania ustawy oraz aktów wykonawczych do tego dokumentu. Nadal oczekujemy na brakujące rozporządzenia, co powoduje dużą presję czasową w samorządach. Czas na wydatkowanie środków jest ograniczony. Koncentrujemy się na doposażeniu magazynów obrony cywilnej i podmiotów ochrony ludności.

W ramach programu realizujemy zakupy m.in. mobilnych agregatów prądotwórczych, sprzętu przeciwpowodziowego (worków, rękawów, łodzi ratowniczych, oświetlenia), a także bezzałogowego statku powietrznego wyposażonego m.in. w kamerę termowizyjną do działań poszukiwawczo-ratowniczych oraz powodziowych. Równolegle prowadzimy szkolenia z zakresu kwalifikowanej pierwszej pomocy (KPP), obsługi sprzętu ratowniczego, agregatów prądotwórczych i wózków widłowych. Trwają także prace nad budową nowoczesnego magazynu obrony cywilnej. Podobne działania i zakupy są podejmowane przez gminy powiatu.

Na co konkretnie wasze OSP otrzymują środki finansowe?

Dzięki tym środkom możliwy jest zakup nowego sprzętu ratowniczego, umundurowania, wyposażenia ochronnego oraz modernizacja zaplecza technicznego remiz. To realne wzmocnienie potencjału ratowniczego i poprawa bezpieczeństwa druhów.

Zapowiedź władz jest taka, że w przyszłości Programy Ochrony Ludności i Obrony Cywilnej opracowywane będą na okres czterech lat, z aktualizacją co dwa lata. Czy zatem rozpatrujecie także perspektywicznie problem budowy bezpieczeństwa ludności w powiecie i już dziś wiecie, na jakie inwestycje przeznaczycie kolejne wsparcie finansowe?

Na rok 2025 powiat karkonoski ma zapewnione środki w wysokości około 2,5 mln zł. To nie wystarczy na pełną realizację wszystkich potrzeb, ponieważ zagrożenia i wymagania rosną. Planujemy dalszy rozwój infrastruktury alarmowania, modernizację magazynów obrony cywilnej, doposażenie służb w nowoczesny sprzęt ratowniczy i logistyczny. Ważnym elementem jest też wsparcie instytucji wrażliwych – szpitali, domów pomocy społecznej czy szkół – które muszą mieć zapewnioną ciągłość działania nawet w trudnych warunkach.

Budowany na podstawie ustawy z 1 stycznia 2025 roku system ochrony ludności przewiduje: system ostrzegania, ewakuację, schrony, wzmacnianie odporności społecznej i tworzenie struktur ochrony ludności. Co jest dla was priorytetem?

Naszym priorytetem jest budowanie odporności społecznej oraz zapewnienie sprawnej koordynacji działań wszystkich służb i instytucji. Uważamy, że kluczem do skutecznego reagowania jest świadome i przygotowane społeczeństwo. Dlatego tak duży nacisk kładziemy na edukację, ćwiczenia i działania informacyjne. Pamiętajmy bowiem, że bezpieczny powiat to nie tylko sprzęt i procedury, ale przede wszystkim ludzie, którzy wiedzą, jak działać w sytuacjach kryzysowych i potrafią współpracować. W tym kierunku chcemy rozwijać nasz system ochrony ludności.

Dziękuję za rozmowę.

Notka biograficzna:

Edyta Kluczyńska jest dyrektorem Wydziału Zarządzania Kryzysowego i Spraw Obronnych Starostwa Powiatowego w Jeleniej Górze z szesnastoletnim doświadczeniem w obszarze zarządzania kryzysowego w jednostkach samorządu terytorialnego, nauczycielem akademickim, członkinią zespołu badawczego w obszarze bezpieczeństwa przy Wydziale Prawa, Administracji i Ekonomii Uniwersytetu Wrocławskiego, koordynatorką projektów transgranicznych w zakresie zwiększenia gotowości i wzajemnego współdziałania przy prowadzeniu prac ratowniczych i likwidacyjnych podczas wyjątkowych zdarzeń i stanów kryzysowych powstałych w związku ze zmianami klimatu, absolwentką studiów magisterskich i podyplomowych w obszarze zarządzania kryzysowego, bezpieczeństwa wewnętrznego, stanów kryzysowych i nadzwyczajnych.

W chwili wprowadzenia stanu wojennego lub w czasie wojny dochodzi do zasadniczej zmiany. Dotychczasowa ochrona ludności automatycznie staje się obroną cywilną, a co za tym idzie, wszystkie jej organy, podmioty takie jak ochotnicze straże pożarne przechodzą transformację i stają się integralnymi składnikami systemu obrony cywilnej kraju. Ta prawna kontynuacja pozwala na nieprzerwane funkcjonowanie służb w nowych, podwyższonych warunkach zagrożenia.

Kompleksowy wymiar działań pomocowych

Działania pomocowe w warunkach obrony cywilnej to zorganizowane czynności mające na celu przeciwdziałanie zagrożeniom życia, zdrowia, mienia i środowiska, podejmowane zarówno podczas klęsk żywiołowych i wypadków masowych, jak i w trakcie konfliktów zbrojnych. Obejmują one organizację ewakuacji, pomoc medyczną, zaopatrzenie oraz pomoc w usuwaniu skutków klęsk żywiołowych, a także przygotowanie się do zagrożeń wojennych.

Ratownictwo medyczne i wsparcie psychologiczne

Kluczowym elementem jest pomoc medyczna, w ramach której obrona cywilna organizuje i prowadzi akcje ratunkowe, angażując służby ratownicze takie jak straż pożarna, ratownictwo medyczne czy WOPR. Polega to na organizacji tymczasowych punktów medycznych w rejonach dotkniętych katastrofą, ewakuacji rannych, udzielaniu pierwszej pomocy, mobilizacji rezerw medycznych oraz tworzeniu tymczasowych szpitali. Równolegle prowadzona jest pomoc psychologiczna, oferująca wsparcie dla osób dotkniętych traumą, na które składa się interwencja kryzysowa i pomoc psychoterapeutyczna, wsparcie przy szczególnej opiece nad dziećmi, seniorami i osobami z niepełnosprawnościami, co często wymaga powołania specjalnego zespołu interwencji kryzysowej.

Zaopatrzenie i przywracanie infrastruktury

Obrona cywilna zapewnia ludności pomieszczenia i zaopatrzenie w żywność i wodę, w tym środki ochrony indywidualnej, a także zaopatrzenie w podstawowe artykuły w przypadku klęsk żywiołowych i zagrożeń wojennych. Realizowane jest to poprzez dostarczanie posiłków, wody pitnej, leków, odzieży i koców poszkodowanym oraz ratownikom, a także organizację punktów żywnościowych i sanitarnych. Jednocześnie prowadzone są działania na rzecz usuwania skutków klęsk pomagające w przywracaniu i utrzymaniu porządku w strefach dotkniętych katastrofą oraz w budowie i odbudowie awaryjnych ujęć wody pitnej. W zakres zabezpieczenia mienia i środowiska wchodzi ochrona przed kradzieżą i dewastacją, usuwanie odpadów niebezpiecznych, neutralizacja skażeń oraz działania mające na celu ograniczenie skażeń chemicznych, biologicznych lub promieniotwórczych.

Szczególna rola OSP

Jako podmioty ochrony ludności, które w czasie wojny stają się podmiotami obrony cywilnej, OSP stanowią często pierwszą i najszybszą siłę reakcji w społecznościach lokalnych. W czasie wojny jednostki straży pożarnej przekształcają się w formacje obrony cywilnej, gasząc pożary, ratując, ewakuując i zapewniając pomoc humanitarną, co podkreśla ich niezastąpioną rolę. Wiedza terenowa, rozproszona struktura i wyszkolenie są bezcenne we współpracy z Państwową Strażą Pożarną, policją, wojskiem, ratownikami medycznymi czy WOT.

Organizacja i współpraca

Skuteczność działań opiera się na pracach organizacyjnych, które obejmują tworzenie formacji obrony cywilnej, ewidencję osób przeznaczonych do służby oraz planowanie i uaktualnianie planów obrony cywilnej. Niezbędna jest ścisła współpraca z innymi służbami i inspekcjami koordynowana z podmiotami takimi jak Państwowa Straż Pożarna, policja, wojsko, ratownicy medyczni, OSP i WOT. System wspierany jest również przez organizacje pozarządowe, PCK, Caritas, harcerzy i wolontariuszy, przy aktywnym udziale samorządów i lokalnych społeczności.

Komunikacja i pomoc humanitarna

W przypadku zagrożenia opracowany jest system ostrzegania i alarmowania, gdzie ludność jest informowana za pomocą komunikatów alarmowych przez syreny, media, aplikacje, SMS-y czy alert RCB. Przekazywane są instrukcje dotyczące postępowania w sytuacji zagrożenia, edukacja w zakresie bezpiecznych zachowań oraz informowanie o sposobach postępowania, miejscach ewakuacji i punktach pomocy. Obrona cywilna zapewnia także pomoc humanitarną w postaci żywności, wody, schronienia i innych niezbędnych środków w czasie zagrożenia, przy jednoczesnym zabezpieczaniu dóbr kultury, ważnej dokumentacji i urządzeń przeznaczonych do użytku publicznego.

Podział odpowiedzialności

Odpowiedzialność za działania pomocowe jest rozdzielona. Władze lokalne, takie jak gminy i powiaty, odpowiadają za planowanie, organizację ewakuacji oraz informowanie mieszkańców. Wojewodowie i administracja rządowa koordynują działania na poziomie regionalnym i ogólnopolskim. Organizacje ratownicze i humanitarne zapewniają bezpośrednią pomoc w terenie, podczas gdy społeczeństwo obywatelskie wspiera system poprzez wolontariat, zbiórki i pomoc sąsiedzką. Działania pomocowe w ramach obrony cywilnej są fundamentem bezpieczeństwa państwa i społeczeństwa w sytuacjach nadzwyczajnych. Ich skuteczność zależy od przygotowania, współpracy służb i społecznej solidarności. Dzięki nim możliwe jest nie tylko ratowanie życia, ale też szybsze przywracanie normalności po tragediach.

W kontekście ochrony ludności i obrony cywilnej plecak przetrwania nie jest przejawem katastrofizmu, lecz racjonalnej troski o bezpieczeństwo swoje i bliskich. Jego podstawowym zadaniem jest zapewnienie autonomii przez pierwsze 72 godziny od momentu wystąpienia zagrożenia, zanim nastąpi pełne wdrożenie zorganizowanej pomocy przez służby ratownicze. W praktyce oznacza to, że każdy przygotowany obywatel bezpośrednio przyczynia się do odciążenia służb ratowniczych, umożliwiając im skupienie się na najpilniejszych i najcięższych przypadkach.

Podstawy przetrwania: woda i żywność

Podstawowe wyposażenie plecaka powinno być kompletowane z myślą o najważniejszych potrzebach przetrwania. Kluczowe znaczenie ma woda butelkowana w ilości minimum 2 litry na osobę na dobę, co oznacza zapas na 3 doby. Niezbędna jest również żywność długoterminowa charakteryzująca się wysoką wartością energetyczną i prostotą przygotowania. W tej kategorii znajdują się konserwy, batony energetyczne, suchary, suszone owoce i orzechy. Warto pamiętać o ręcznym otwieraczu do konserw, bez którego część zapasów może okazać się bezużyteczna.

Łączność i oświetlenie

Kwestia oświetlenia i łączności odgrywa kluczową rolę w sytuacjach kryzysowych. Latarka LED z zapasem baterii lub latarka dynamo niezależna od zewnętrznych źródeł energii stanowi absolutne minimum. Równie ważne jest radio na baterie lub z korbką umożliwiające odbiór oficjalnych komunikatów i ostrzeżeń służb. W dobie powszechnej cyfryzacji niezbędny okazuje się powerbank, najlepiej solarny, pozwalający na utrzymanie podstawowej łączności.

Twoja przenośna ochrona zdrowia

Apteczka pierwszej pomocy to element wymagający szczególnej staranności. Powinna zawierać nie tylko standardowe wyposażenie w postaci sterylnych opatrunków, bandaży, chusty trójkątnej i środków przeciwbólowych, ale także indywidualne zapasy leków przyjmowanych na stałe przez wszystkich członków rodziny. W sytuacji stresowej dostęp do regularnie przyjmowanych medykamentów może okazać się kwestią życia lub śmierci.

Narzędzia i ochrona przed żywiołami

Narzędzia wielofunkcyjne stanowią kolejną niezwykle ważną kategorię wyposażenia. Solidny nóż lub multitool może posłużyć do przygotowania tymczasowego schronienia, przygotowania posiłku czy wykonania niezbędnych napraw. Gwizdek do sygnalizacji pozwala na wezwanie pomocy przy minimalnym wysiłku, co ma szczególne znaczenie w przypadku osłabienia czy kontuzji. Folia termiczna dla każdego członka rodziny i poncho przeciwdeszczowe lub duża folia budowlana chronią przed hipotermią, która stanowi jedno z największych niebezpieczeństw w sytuacji kryzysowej.

Źródło ognia, dokumenty i gotówka

Elementy umożliwiające rozpalanie ognia, takie jak zapałki w wodoodpornym opakowaniu lub krzesiwo turystyczne, zapewniają nie tylko ciepło, ale także możliwość przygotowania ciepłego posiłku czy przegotowania wody. W kontekście dokumentów i gotówki niezbędne jest przygotowanie kopii ważnych dokumentów (dowód osobisty, prawo jazdy, akt urodzenia, polisa) przechowywanych w wodoodpornej koszulce. Gotówka w mniejszych nominałach zabezpiecza na wypadek awarii systemów bankowych i bankomatów.

Artykuły sanitarne – fundament higieny i zdrowia

Artykuły sanitarne, często pomijane w przygotowaniach, odgrywają fundamentalną rolę w utrzymaniu podstawowych standardów higieny. Żel antybakteryjny do rąk, chusteczki higieniczne, worki na śmieci i papier toaletowy mogą znacząco wpłynąć na komfort i zdrowie w trudnych warunkach.

Przechowywanie i regularna konserwacja

Przechowywanie plecaka w łatwo dostępnym miejscu, znanym wszystkim domownikom, najlepiej przy wyjściu lub w garażu, pozwala na szybką reakcję w sytuacji zagrożenia. Regularne, co najmniej półroczne przeglądy polegające na sprawdzaniu dat ważności żywności, wody i leków oraz wymianie tych produktów na świeże, gwarantują gotowość zestawu przez cały czas. Okresowe sprawdzanie stanu baterii zapewnia sprawność urządzeń elektronicznych.

Społeczna odpowiedzialność

Kompletowanie plecaka przetrwania stanowi przejaw nowoczesnego, odpowiedzialnego obywatelstwa i realny wkład w krajowy system bezpieczeństwa. Działania obrony cywilnej i ochrony ludności są najbardziej skuteczne, gdy wspierają ich przygotowani i świadomi obywatele. Inwestycja w podstawowe wyposażenie survivalowe to inwestycja w bezpieczeństwo własne i swoich bliskich, a także realny wkład w odporność lokalnej społeczności. W obliczu nieprzewidywalnych wyzwań naszych czasów indywidualna gotowość staje się nie tylko przejawem roztropności, ale także społecznej odpowiedzialności.

Specyfika plecaka dla strażaka ochotnika

Jako strażacy ochotnicy stanowicie pierwszą linię reakcji w sytuacjach kryzysowych. Wasze indywidualne przygotowanie bezpośrednio przekłada się na skuteczność działań ratowniczych całej jednostki. Profesjonalnie skompletowany plecak ratowniczy to nie tylko element wyposażenia – to wasze osobiste narzędzie pracy, które może zdecydować o powodzeniu akcji ratunkowej.

Rozszerzone wyposażenie dla ratownika

Wasza rola w systemie ochrony ludności wymaga szczególnego przygotowania. Plecak przetrwania strażaka ochotnika powinien uwzględniać specyfikę waszych zadań i być gotowy do działania w każdej chwili. Standardowe wyposażenie należy rozszerzyć o elementy niezbędne podczas prowadzenia akcji ratowniczo-gaśniczych. Podstawę stanowi odpowiednie umundurowanie i elementy ochrony osobistej takie jak kamizelka odblaskowa, rękawice skórzane, maska przeciwpyłowa i gogle ochronne. Niezbędny jest również zestaw oświetleniowy z latarką czołową o wysokiej mocy, dodatkowym źródłem światła oraz zapasem baterii. W zakresie wyposażenia ratowniczego należy uwzględnić podstawowe narzędzia – multitool, solidny nóż ratowniczy, zestaw lin i karabinków oraz apteczkę rozszerzoną o materiały do tamowania krwotoków i oparzeń. Konieczne są również środki łączności – naładowany telefon, powerbank oraz radio nasłuchowe do monitorowania komunikatów. Dokumentacja to często pomijany, lecz kluczowy element. Należy mieć przy sobie legitymację strażaka ochotnika, ubezpieczenie oraz wykaz numerów alarmowych i kontaktów do dowództwa jednostki. Wszystkie dokumenty powinny być zabezpieczone w wodoodpornym etui.

Dyscyplina i gotowość jednostki

Wasz plecak powinien być regularnie sprawdzany i uzupełniany po każdej interwencji. Co kwartał należy przeprowadzać przegląd sprzętu, sprawdzać daty ważności leków i środków opatrunkowych oraz testować sprawność sprzętu elektronicznego. Pamiętajcie, że wasze przygotowanie bezpośrednio wpływa na bezpieczeństwo wasze i osób, którym niesiecie pomoc.

Rola ambasadora gotowości w społeczności

Jako doświadczeni ratownicy powinniście także promować postawy gotowości w lokalnej społeczności. Wasza wiedza i praktyczne umiejętności są nieocenione w budowaniu świadomości i przygotowania sąsiadów, przyjaciół i rodzin na sytuacje kryzysowe.

Ochotnicze straże pożarne to instytucja, która od dziesięcioleci stanowi nieodłączny element polskiego krajobrazu społecznego. Dla wielu osób wciąż kojarzą się one przede wszystkim z gaszeniem pożarów w małych miejscowościach, gdzie zawodowe służby są oddalone. Jednak wejście w życie Ustawy z 5 grudnia 2024 roku o ochronie ludności i obronie cywilnej diametralnie zmienia tę perspektywę. Akt ten nie tylko potwierdza kluczową rolę OSP, ale także nadaje jej nowy, strategiczny wymiar, integrując ochotników z nowoczesnym, zhierarchizowanym systemem bezpieczeństwa państwa. OSP przestają być wyłącznie „strażą”, a stają się uniwersalnym podmiotem ochrony ludności, gotowym do działania w czasie pokoju, kryzysu i wojny.

Od ochotniczej straży do podmiotu systemu bezpieczeństwa

Najistotniejszym zapisem nowej ustawy, stanowiącym kamień węgielny dla pozycji OSP, jest artykuł, który wymienia ochotnicze straże pożarne w katalogu podmiotów ochrony ludności. To nie tylko formalność. Ten status prawny stanowi podstawę do realizacji całego spektrum zadań i daje OSP równoprawną pozycję w systemie, obok jednostek Państwowej Straży Pożarnej, Państwowej Inspekcji Sanitarnej, służb medycznych czy Polskiego Czerwonego Krzyża.

Definicja „ochrony ludności” zawarta w ustawie jest niezwykle pojemna. Obejmuje ona system, którego celem jest zapewnienie bezpieczeństwa przez ochronę życia i zdrowia ludzi, mienia, w tym zwierząt, infrastruktury niezbędnej do zaspokojenia potrzeb bytowych, dóbr kultury i środowiska w sytuacji zagrożenia. OSP wpisane w ten system stają się wykonawcami tych właśnie celów. Ich misja wykracza daleko poza interwencje w pojedynczych zdarzeniach, staje się elementem strategicznego planowania bezpieczeństwa na poziomie gminy, powiatu, województwa, a finalnie – całego kraju. To ustawowe uznanie jest ukoronowaniem wieloletniego, często niedocenianego wysiłku tysięcy ochotników, podnosząc ich status do poziomu kluczowego ogniwa państwowego systemu zarządzania kryzysowego.

Kluczowe obszary działań OSP w myśl ustawy

Nowa ustawa precyzyjnie określa zadania OSP. Można je usystematyzować w kilku fundamentalnych obszarach, które razem tworzą kompleksowy obraz nowej roli OSP. Podstawowym zadaniem OSP pozostaje prowadzenie działań ratowniczych. Ustawa nakłada na podmioty ochrony ludności obowiązek „reagowania, podejmowania interwencji i działań ratowniczych”. W praktyce oznacza to, że OSP są predystynowane do gaszenia pożarów od domów mieszkalnych, przez lasy, aż do skomplikowanych akcji w obiektach użyteczności publicznej, a także do prowadzenia ratownictwa technicznego, usuwania skutków wypadków komunikacyjnych, katastrof budowlanych, akcji przeciwpowodziowych, takich jak umacnianie wałów, ewakuacji ludzi i mienia z zalanych terenów, pompowania wody, oraz usuwania skutków wichur, śnieżyc i innych żywiołów poprzez przywracanie przejezdności dróg, usuwanie powalonych drzew i zabezpieczanie uszkodzonych konstrukcji.

Nowością jest wyraźne wyodrębnienie działań pomocowych, które nie są stricte ratownictwem, ale stanowią ich nieodłączny element. OSP angażują się wówczas w pomoc doraźną oraz pomoc humanitarną. Może to obejmować zaopatrzenie poszkodowanych lub ewakuowanych w wodę, żywność, odzież, koce, zapewnienie tymczasowego schronienia oraz organizowanie punktów pomocy. To poszerzenie kompetencji podkreśla humanitarny aspekt strażackiej służby.

Wsparcie systemu wykrywania, powiadamiania i alarmowania

Odpowiedź na zagrożenie musi być szybka. Ustawa uznaje, że obowiązek podjęcia działań w zakresie powiadamiania, ostrzegania i alarmowania ludności spoczywa na tym podmiocie, który pierwszy powziął informację o zagrożeniu. Dzięki swojej powszechności i bliskim relacjom z lokalną społecznością OSP często są właśnie tym pierwszym ogniwem. Mogą one inicjować lokalny system alarmowy, informować mieszkańców o zbliżającym się niebezpieczeństwie, na przykład powodzi czy wichurze, i przekazywać kluczowe komunikaty do oficjalnych kanałów komunikacji. Ta funkcja „czujki” społecznej jest nie do przecenienia, szczególnie w rozproszonych wsiach i małych miasteczkach, gdzie czas reakcji decyduje o skali strat.

Edukacja, prewencja i budowanie społecznej odporności

Ustawa kładzie ogromny nacisk na przygotowanie społeczeństwa do sytuacji kryzysowych. Zadania w niej zawarte polegają na przygotowaniu ludności do właściwego zachowania się w sytuacji wystąpienia zagrożenia przez zwiększanie świadomości zagrożeń i społecznej odporności. OSP od dziesięcioleci są naturalnym realizatorem tego zadania. Prowadzą działalność prewencyjną w szkołach, organizują dni otwarte, pokazy sprzętu, szkolenia z pierwszej pomocy. W myśl ustawy działania te zyskują status formalnego, systemowego zadania ochrony ludności. OSP budują społeczną odporność, czyli zdolność do samoorganizacji, współdziałania z służbami i przetrwania pierwszych, najtrudniejszych godzin po wystąpieniu katastrofy. OSP stają się zatem nie tylko ratownikami, ale także nauczycielami i animatorami lokalnego bezpieczeństwa.

Współpraca, koordynacja i ewidencja zasobów

Nowa ustawa wprowadza przejrzyste zasady współdziałania. Podmioty ochrony ludności, w tym OSP, są obowiązane do współpracy z organami, takimi jak wójt, burmistrz, starosta czy wojewoda. OSP nie działają już w próżni. Są integralną częścią gminnych i powiatowych planów zarządzania kryzysowego oraz ochrony ludności.

Kluczowym narzędziem koordynacji jest Centralna Ewidencja Zasobów Ochrony Ludności i Obrony Cywilnej. Wójtowie, starostowie i wojewodowie są zobowiązani do ewidencjonowania podmiotów i ich zasobów. Oznacza to, że siły i środki OSP – od liczby strażaków, przez specjalistyczny sprzęt, po pojazdy – będą wpisywane do centralnej, ogólnokrajowej bazy danych. Daje to organom administracji rzeczywisty obraz potencjału, jaki można wykorzystać w przypadku katastrofy o dużej skali, pozwalając na sprawne i efektywne dysponowanie pomocą. To rozwiązanie kończy z okresem „improwizowanej” współpracy i wprowadza OSP w erę profesjonalnego, opartego na danych, zarządzania kryzysowego.

Gotowość na czas wojny

Najpoważniejszym wymiarem nowej ustawy jest regulacja dotycząca czasu wojny. Z chwilą wprowadzenia stanu wojennego i w czasie wojny ochrona ludności staje się obroną cywilną, a podmioty ochrony ludności stają się podmiotami obrony cywilnej. Dla OSP oznacza to fundamentalną zmianę kontekstu ich działania. W czasie wojny ich zadania, określone przez międzynarodowe prawo konfliktów zbrojnych, koncentrują się na ochronie ludności cywilnej przed bezpośrednimi skutkami działań zbrojnych, organizacji i prowadzeniu ewakuacji z terenów walk, organizacji i zabezpieczaniu budowli ochronnych takich jak schrony i ukrycia, współudziale w doraźnym grzebaniu zmarłych, zwalczaniu pożarów wywołanych atakami oraz ochronie dóbr kultury. W tym kontekście OSP stają się cywilnym filarem obronności kraju bezpośrednio wspierającym wysiłek obronny sił zbrojnych. To ustawowe przypisanie roli podkreśla strategiczne znaczenie OSP dla przetrwania narodu w najczarniejszym scenariuszu.

Integracja z KSRG w nowym świetle

Ustawa nie zmienia zasad funkcjonowania OSP włączonych do krajowego systemu ratowniczo-gaśniczego. Jednak w kontekście nowych przepisów, ich działalność w ramach KSRG zyskuje dodatkowy, strategiczny wymiar. Jednostki OSP w KSRG stanowią nie tylko rezerwę sił dla PSP w codziennych akcjach, ale także wyszkoloną i wyposażoną krajową rezerwę kryzysową. Są one gotowe do działań na masową skalę w ramach ochrony ludności, zgodnie z przyjętymi na szczeblu centralnym planami. Przepisy wprowadzające powiatowe i wojewódzkie plany ratownicze jeszcze bardziej scalają OSP z systemem, czyniąc ich działania lepiej zaplanowanymi i przewidywalnymi. Dzięki temu OSP w KSRG stanowią elitarną grupę, której potencjał jest w pełni świadomie wykorzystywany w krajowej strategii bezpieczeństwa.

Wyzwania i perspektywy przyszłości

Nowa ustawa stawia przed OSP i samorządami również nowe wyzwania. Konieczne będzie dostosowanie szkoleń tak, by programy uwzględniały nie tylko ratownictwo, ale także zagadnienia obrony cywilnej, pomocy humanitarnej i współpracy z wojskiem. Niezbędne są stałe inwestycje w sprzęt, gdyż jednostki OSP będą potrzebowały nie tylko wozów bojowych, ale także pojazdów logistycznych, agregatów prądotwórczych, namiotów i innego wyposażenia do działań pomocowych. Realizacja tak szerokich zadań wymaga także wzmocnienia finansowania poprzez stabilne źródła, zarówno z budżetów gmin, programów rządowych, jak i funduszy europejskich. Sukces tej transformacji zależy od ścisłej współpracy między rządem, samorządami a samymi jednostkami OSP.

Nowy rozdział w historii ochotnictwa

Ustawa o ochronie ludności i obronie cywilnej z 2024 roku to historyczny krok w budowaniu nowoczesnego systemu bezpieczeństwa Polski. Dla ochotniczych straży pożarnych oznacza ona ewolucję z lokalnej formacji przeciwpożarowej w uniwersalny, strategiczny podmiot ochrony ludności. Ich rola została prawnie potwierdzona, poszerzona i usystematyzowana. Dzięki temu ochotnicy – ludzie o niezwykłym etosie służby – zyskują jasne ramy prawne do swojej misji, która teraz, bardziej niż kiedykolwiek, staje się misją na rzecz bezpieczeństwa całego państwa. To dowód uznania dla ich dotychczasowego wysiłku i inwestycja w bezpieczną przyszłość opartą na sile lokalnych społeczności i ich najdzielniejszych przedstawicielach – strażakach ochotnikach. Nowa ustawa otwiera przed OSP rozdział, w którym ich tradycyjna odwaga i poświęcenie zostają wzmocnione przez nowoczesne ramy prawne i strategiczne znaczenie dla bezpieczeństwa narodowego.

Sytuacja zagrożenia a stres – zrozumienie reakcji osób ewakuowanych

Jaka jest zatem natura ludzkiej reakcji na zagrożenie? W kryzysowych czy wręcz traumatycznych sytuacjach  (takich jak klęski żywiołowe czy wypadki) w organizmie uruchamiany jest mechanizm tzw. walcz lub uciekaj (ang. fight or flight). Jest on częścią systemu przetrwania, w jaki człowiek wyposażony jest od wieków. Reakcja ta ukształtowana ewolucyjnie ma na celu mobilizację ciała do walki z niebezpieczeństwem lub szybkiej ucieczki. Choć jej pierwotnym celem było przetrwanie w starciu z drapieżnikami, współczesny człowiek również doświadcza jej w sytuacjach stresowych, takich jak pożar, wypadek czy inna nagła katastrofa. Ponadto reakcja konkretnej osoby uzależniona jest od wielu czynników, np. jej wcześniejszych życiowych doświadczeń, osobowości, ale także stopnia zagrożenia, jaki odczuwa. Osoby zagrożone mogą reagować na różne sposoby – wpadać w panikę, doświadczać zamrożenia, przejawiać agresję lub mogą nie być w stanie podejmować racjonalnych decyzji. Te wszystkie mechanizmy mogą prowadzić do przeróżnych zachowań takich jak na przykład próby ucieczki w nieokreślonym kierunku, bierność, niemożność wykonania jakiegokolwiek ruchu. Agresja może pojawić się w przypadku bezsilności i desperacji osoby wymagającej ewakuacji. Stres osłabia też zdolność do racjonalnego myślenia. Dobrze, by strażacy byli świadomi tego wachlarza możliwych reakcji osób zagrożonych oraz zdawali sobie sprawę, że nie należy oceniać tych zachowań przez pryzmat logiki. Znajomość mechanizmów w sytuacji zagrożenia pomaga ratownikom w odpowiednim dostosowaniu swoich działań.

Zaufanie – fundament skutecznej ewakuacji

W komunikacji z osobami ewakuowanymi niezbędne jest zaufanie. W sytuacjach kryzysowych ludzie czują się bezradni i zagubieni. W związku z tym potrzebują kogoś, kto będzie dla nich swego rodzaju autorytetem i przewodnikiem. Kogoś, kto pomoże im wydostać się z zagrażającej sytuacji. Strażacy potrafiący zbudować zaufanie mają większą szansę na przeprowadzenie spokojnej i skutecznej ewakuacji.

W takim razie, jak budować zaufanie w sytuacji zagrożenia? Pomocna na pewno będzie pewność siebie ratownika, ponieważ osoby ewakuowane potrzebują gwarancji, że ktoś, kto bierze odpowiedzialność za przeprowadzenie akcji ratunkowej wie, co robi. Kluczowe jest tu stanowcze, ale jednocześnie spokojne zachowanie. Wpływa ono na poczucie bezpieczeństwa osób ratowanych. Kolejnym filarem budowania zaufania jest wydawanie jasnych i zwięzłych komunikatów. W stresie człowiek nie jest w stanie przetwarzać wielu skomplikowanych informacji. Strażacy powinni zwracać się do ewakuowanych krótko i jasno, np. „Proszę iść za mną”, „Zostań tu, tu jest bezpiecznie”, „Musimy opuścić to miejsce”. W komunikacji budzącej zaufanie ważny jest też aspekt pozawerbalny – należy zwrócić uwagę na kontakt wzrokowy oraz ton głosu. Zagrożeni poczują się lepiej, kiedy ratownik będzie patrzył im w oczy oraz ton jego głosu będzie zdecydowany, ale ciepły. Te drobne zmiany mogą spowodować, że ludzie potrzebujący ratunku będą bardziej skłonni do współpracy. Z pewnością tym, co nie pomaga, jest podniesiony głos, krzyczenie na osoby, którym udziela się pomocy. Do innych aspektów pozawerbalnych możemy zaliczyć odpowiednią postawę ciała. Mowa ciała strażaka powinna pokazywać opanowanie sytuacji. Należy unikać gwałtownych gestów, nadmiernych ruchów, które ewakuowani mogą odebrać jako przejawy niepewności czy wręcz paniki.

Indywidualne potrzeby i ograniczenia osób ewakuowanych

Na stres każdy reaguje nieco inaczej, dlatego bardzo ważne jest zrozumienie indywidualnych potrzeb i/lub ograniczeń osób ewakuowanych. Inaczej akcja ewakuacyjna będzie przebiegać w przypadku dzieci,  inaczej w przypadku osób starszych, a jeszcze inaczej przy udziale osób niepełnosprawnych.

Dzieci nie potrafią sobie jeszcze w pełni radzić ze stresem, dlatego sytuacje zagrożenia będą przez nich odbierane jako szczególnie przerażające. Tym, co daje dzieciom poczucie bezpieczeństwa, jest znajome i przewidywalne środowisko, swego rodzaju rytuały i niezmienność. Natomiast sytuacja zagrożenia życia nie jest ani znajoma, ani przewidywalna. Ważne, by dostosować swój język do poziomu rozwoju emocjonalnego i intelektualnego małego człowieka. Należy zwracać się do niego spokojnym i łagodnym tonem oraz wyjaśniać w prosty sposób, co się dzieje i jakie będą kolejne kroki działań.

Osoby starsze często są mniej mobilne lub w ogóle nie mogą  się poruszać, co może wywoływać w nich dodatkowy stres związany z poczuciem całkowitej zależności od innych. Strażacy powinni mieć to na uwadze i okazywać tym osobom cierpliwość oraz zapewniać je o tym, że są pod opieką i nie zostaną same. Należy również dostosować tempo ewakuacji do możliwości zagrożonych osób w podeszłym wieku.

Podobnie wygląda to w przypadku osób z niepełnosprawnością fizyczną. Osoby te oraz  osoby  z niepełnosprawnością psychiczną czy intelektualną będą potrzebować dodatkowego wsparcia i okazywania empatii. Oprócz fizycznej pomocy, tu podobnie jak w przypadku dzieci pomocne może być wyjaśnianie kolejnych kroków w działaniu. Zapewni to choć namiastkę poczucia bezpieczeństwa.

Osobną grupą osób zagrożonych są ludzie przejawiający objawy paniki. Człowiek, który wpadł w panikę, potrzebuje szczególnego wsparcia i troski. Podstawą jest uspokojenie oddechu, by nie dochodziło do hiperwentylacji. Kolejnym ważnym elementem będzie przekierowanie uwagi takiej osoby na konkretne działania – można na przykład powiedzieć: „Proszę na mnie spojrzeć i podać mi rękę”.

Jak redukować stres u ewakuowanych?

Zarządzanie emocjami poprzez redukcję stresu i paniki u osób zagrożonych to fundament sprawnej ewakuacji. Jest to niezbędne, by pomóc ludziom wrócić do takiego stanu, w którym będą zdolni do współpracy z ratownikiem. Z pomocą przychodzą tu proste techniki, które każdy strażak może wykorzystać podczas prowadzenia nie tylko ewakuacji.

W przypadku pracy z przestraszonymi ludźmi pomocne będzie skupienie się na oddechu. Można zachęcić osobę, która przeżywa silny stres, do obserwowania swojego oddechu. Powolne i głębokie oddychanie pomaga opanować reakcję „walcz lub uciekaj” i działa uspokajająco.

Inną kwestią jest to, że ktoś, kto nie wie, co ma robić, może doświadczać jeszcze bardziej natężonego stresu. Warto rozbijać działanie na mniejsze konkretne kroki. W ten sposób strażak może zachęcić osobę zagrożoną do podejmowania działań.

W redukcji stresu u osób nie tylko ewakuowanych pomocny jest również kontakt fizyczny. W odpowiednich sytuacjach delikatny dotyk (np. położenie ręki na ramieniu) może przynieść osobie zagrożonej ukojenie i poczucie wsparcia. W stosowaniu tej techniki kluczowe jest bycie subtelnym i wyczulonym na reakcje drugiej strony. Zawsze należy brać pod uwagę granice osoby zagrożonej oraz działać z szacunkiem, a także przede wszystkim dla komfortu danej osoby.

Jak mówić, by uspokoić?

W sytuacjach zagrożenia kluczowe jest, by używać odpowiedniego języka. Takiego, by uspokoić emocje oraz skłonić do współpracy. Słowa, jakimi strażak posługuje się podczas ewakuacji, mogą mieć ogromny wpływ na emocje i zachowania osób, których ta akcja dotyczy.

Należy przede wszystkim używać prostych i konkretnych poleceń sformułowanych pozytywnie. Zamiast skomplikowanych i zawiłych komunikatów lepiej używać prostych i jednoznacznych zdań. Stres znacząco osłabia zdolność do przetwarzania informacji, dlatego te krótkie instrukcje są o wiele bardziej skuteczne. Ważną kwestią jest ich pozytywne sformułowanie, czyli unikanie mówienia „nie”. Zamiast powiedzieć: „Nie bój się” lepiej użyć sformułowania „Jesteśmy tu, by ci pomóc”. Słowo „nie” często nie trafia do osób zagrożonych, dlatego zdania formułowane pozytywnie (np. „Jesteś tu bezpieczny”) mogą okazać się skuteczniejsze i przynieść lepsze rezultaty.

Ton głosu strażaka również może działać uspokajająco – kiedy jest spokojny, ale i zdecydowany. Osoby zagrożone muszą w tonie głosu usłyszeć pewność siebie i spokój ratownika.

Radzenie sobie z własnym stresem

Strażacy podczas prowadzonych akcji ratunkowych są narażeni na silne emocje i stres. Choć głównym celem ich działań jest ratowanie życia i mienia, to nie można zapominać o samych ratownikach. Istotne jest zrozumienie, że aby skutecznie pomagać innym, należy zacząć od siebie i efektywnego zarządzania własnymi emocjami. Sytuacje kryzysowe, z którymi strażacy mierzą się na co dzień, wymagają pracy pod ogromną presją czasu, stawiają ich w obliczu niepewności i niejednokrotnie w sytuacji zagrożenia ich własnego zdrowia czy życia. W takich momentach stres jest czymś naturalnym, jest typową reakcją organizmu. To bardzo obciążające. Niezarządzony, zepchnięty gdzieś na margines, może prowadzić do chronicznego zmęczenia, wypalenia zawodowego, a w dłuższej perspektywie nawet do problemów ze zdrowiem somatycznym i psychicznym.

Psychologiczne wyzwania ewakuacji

Ewakuacja osób z obszarów zagrożonych to zadanie, które wykracza poza techniczne działanie. Jest to bardzo złożony proces, który wymaga od strażaków nie tylko przygotowania do działań ratowniczych, ale także do zrozumienia i skutecznego zarządzania psychologicznymi aspektami działań w sytuacjach kryzysowych. Umiejętność skutecznego komunikowania się z przestraszonymi osobami oraz umiejętność zarządzania ich emocjami stają się kluczowe.

Podczas ewakuacji strażacy muszą radzić sobie z różnymi stanami emocjonalnymi osób potrzebujących pomocy oraz z ich indywidualnymi potrzebami i ograniczeniami. Strach, panika, dezorientacja i poczucie beznadziei to uczucia, które mogą dominować w takich sytuacjach. Ludzie podczas ataku paniki często nie reagują na polecenia lub mogą zachowywać się nieprzewidywalnie. Wszystkie te aspekty mają wpływ na sprawną ewakuację. Efektywne radzenie sobie z nimi wymaga od ratowników empatii oraz umiejętności szybkiego i precyzyjnego przekazywania informacji.

Dobra komunikacja, empatia i odpowiednie techniki psychologiczne są niezbędne w każdej akcji. Strażacy dzięki tym umiejętnościom mogą zwiększyć szanse na skuteczne zakończenie ewakuacji. Wspieranie osób przeżywających stres i strach, zarządzanie własnymi emocjami i budowanie zaufania to kluczowe elementy każdej akcji, nie tylko ewakuacyjnej.

MAŁGORZATA ORDON

To kompendium powstało z myślą o tobie – osobie, która nie chce być biernym obserwatorem, ale chce być gotowa nieść pomoc. Zebraliśmy tu najważniejsze, potwierdzone przez wytyczne Europejskiej Rady Resuscytacji (ERC 2021) zasady postępowania w stanach zagrożenia życia. Przeprowadzimy cię krok po kroku przez tamowanie groźnych krwotoków, prowadzenie resuscytacji, rozpoznawanie zawału i udaru, a także udzielenie wsparcia w pozornie mniej poważnych, ale częstych urazach.

Pamiętaj: nie musisz być lekarzem, aby uratować czyjeś życie. Wystarczy, że zachowasz spokój, włączysz myślenie i wykonasz kilka prostych, wyuczonych czynności. Twoje ręce są najpotężniejszym narzędziem ratunkowym. Zacznijmy więc od najważniejszej zasady: dobry ratownik, to bezpieczny ratownik. Twoje bezpieczeństwo jest absolutnym priorytetem.

Zapoznaj się z tymi zasadami, przećwicz je, a gdy zajdzie taka potrzeba – DZIAŁAJ!

Wezwanie pomocy – kluczowe ogniwo łańcucha przeżycia

Dlaczego jest ważne:

• Szybkie wezwanie pomocy kupuje czas dla poszkodowanego do przyjazdu specjalistów.
• Prawidłowo przekazane informacje pozwalają nadać zdarzeniu odpowiedni priorytet i przyspieszają dotarcie karetki.

Który numer wybrać?

999 – Numer Ratunkowy: Używany w stanach bezpośredniego zagrożenia życia lub zdrowia. Połączenie trafia od razu do dyspozytora medycznego, co skraca czas wysłania karetki.

112 – Europejski Numer Alarmowy: Najlepszy, gdy potrzebne są różne służby (straż pożarna, policja, pogotowie), np. przy wypadku drogowym. Działa nawet przy braku zasięgu twojej sieci komórkowej.

Jak rozmawiać z dyspozytorem?

• Miejsce zdarzenia: Dokładny adres, miejscowość, ulica, punkty orientacyjne.
• Co się stało: Rodzaj zdarzenia (np. wypadek, omdlenie) i liczba poszkodowanych.
• Stan poszkodowanego: Objawy i dolegliwości (np. nieprzytomny, nie oddycha).
• Dane poszkodowanego: Płeć, szacowany wiek, ewentualne znane choroby.
• Twoje dane: Imię, nazwisko, numer telefonu.

Dodatkowe wskazówki:

W górach lub nad wodą: Zainstaluj aplikację Ratunek, która automatycznie poda twoją lokalizację GOPR lub WOPR.

Zachowaj spokój: Stres utrudnia komunikację. Mów spokojnie i odpowiadaj na pytania.

Ćwicz: Przećwicz scenariusz wzywania pomocy z rodziną.

Działaj! Wezwanie pomocy to nie to samo co jej udzielenie. Natychmiast po nawiązaniu kontaktu z dyspozytorem przystąp do udzielania pierwszej pomocy – to twoje ręce ratują życie.

Bezpieczeństwo ratownika

Zasada nadrzędna: DOBRY RATOWNIK, TO BEZPIECZNY RATOWNIK!

Środki ochrony indywidualnej (ŚOI) w apteczce:

• Rękawiczki (kilka par) – ochrona przed krwią i płynami ustrojowymi.
• Maska ochronna – ochrona dróg oddechowych.
• Okulary ochronne – ochrona oczu.
• Kamizelka odblaskowa – zapewnia widoczność.

Łańcuch przeżycia: ocena i wezwanie pomocy

• Wstępna ocena poszkodowanego.
• Bezpieczeństwo: Oceń sytuację, załóż rękawiczki.
• Przytomność: Podejdź, zapytaj: „Czy potrzebuje Pan/Pani pomocy?”, potrząśnij za ramiona.
• Oddech: Udrożnij drogi oddechowe (odchyl głowę do tyłu).
• Przez 10 sekund sprawdzaj wzrokiem, słuchem i czuciem (wzrok: ruchy klatki; słuch: szmer oddechu; czucie: powiew na policzku). W przypadku ryzyka zakażenia (np. COVID-19) ogranicz się do obserwacji klatki piersiowej.

Wywiad SAMPLE
Zbierz od przytomnego poszkodowanego informacje dla zespołu ratownictwa medycznego:

• S – Symptoms (objawy): Jakie dolegliwości zgłasza?
• A – Allergies (alergie): Na co jest uczulony?
• M – Medications (leki): Jakie leki i suplementy zażywa?
• P – Past illnesses (choroby): Na co choruje/chory(a)? Przebyte choroby?
• L – Last meal (ostatni posiłek): Kiedy ostatnio jadł?
• E – Events (wydarzenia): Co się dokładnie stało? Przygotuj dokumentację medyczną i leki.

Resuscytacja krążeniowo-oddechowa (RKO) i AED

• Stosuj, gdy poszkodowany jest nieprzytomny i NIE oddycha.
• Wezwij pomoc (tel. 112/999).
• Uciskanie klatki piersiowej: Połóż poszkodowanego na twardym podłożu, odsłoń klatkę. Uciskaj na środku mostka na głębokość 5–6 cm w tempie 100–120/min (np. rytm piosenki „Stayin’ Alive”). Pozwalaj na pełny powrót klatki po każdym uciśnięciu. Zmieniaj się co 2 minuty, by utrzymać jakość uciśnięć. Oddechy ratownicze (jeśli jesteś przeszkolony i chcesz je wykonać). Po 30 uciśnięciach wykonaj 2 wdechy, odchylając głowę. Jeśli nie jesteś przeszkolony, nie chcesz lub istnieje ryzyko zakażenia – wykonuj tylko nieprzerwane uciskanie klatki piersiowej.

Defibrylator AED:

• Włącz urządzenie, przyklej elektrody i słuchaj poleceń głosowych.
• Kontynuuj RKO zgodnie z instrukcjami AED.

Zachęta: Dodawaj napotkane defibrylatory AED do aplikacji Reanimator Community, by pomóc w tworzeniu bazy.

Tamowanie krwotoków

Ucisk bezpośredni: Mocno uciskaj ranę przez gazę lub inny czysty materiał do momentu ustania krwawienia (ok. 3 minuty).

Dalsze postępowanie:

• Jeśli krwawienie ustało: Załóż opatrunek uciskowy (mocno zabandażuj gazę bandażem elastycznym).
• Jeśli krwawienie NIE ustaje: Zastosuj opaskę zaciskową. Nie dokładaj kolejnych warstw opatrunku!

Zasady użycia opaski:

• Załóż 5–7 cm powyżej rany (nigdy na stawie).
• Unikaj improwizowanych opasek – są nieskuteczne.
• Zapisz godzinę założenia.

Krwotoki z trudnych miejsc (pacha, pachwina, szyja): Zasada „tamponady” – zrolowaną gazę mocno upchaj w ranę i zabezpiecz opatrunkiem.

Inne stany zagrożenia życia

Zawał mięśnia sercowego:

Objawy: Ból/ucisk w klatce piersiowej (powyżej 20 min), promieniowanie do ramion, pleców, szyi; duszność, zimne poty.

Pierwsza pomoc:

• Ułóż wygodnie (często półsiedząco), zapewnij spokój.
• Wezwij pomoc (112).
• Podaj 150–300 mg aspiryny (jeśli nie ma przeciwwskazań: alergia, astma), by rozrzedzić krew. Poinformuj ZRM.
• Przygotuj dokumentację i leki chorego.
• Miej pod ręką apteczkę i AED – ryzyko NZK.

Udar mózgu:

Objawy: Opadnięty kącik ust, zaburzenia mowy, niedowład/porażenie ręki/nogi, zaburzenia widzenia, równowagi, silny ból głowy.

Pierwsza pomoc:

• Natychmiast wezwij pomoc (112/999)! Podaj godzinę wystąpienia objawów.
• Pozostań z chorym, zapewnij wsparcie psychiczne.
• W przypadku utraty przytomności – sprawdź oddech, jeśli oddycha – pozycja boczna.
• Jeśli nie – RKO.
• Nie podawaj nic do jedzenia ani picia.

Zadławienie:

• Częściowe (efektywny kaszel): Zachęcaj do kaszlu.
• Całkowite (nieefektywny kaszel, osoba nie może mówić, sinieje):
• Wykonaj 5 uderzeń w okolicę między łopatkami.
• Wykonaj 5 uciśnięć nadbrzusza (u niemowląt – 5 uciśnięć klatki piersiowej).
• Kontynuuj na zmianę. Wezwij pomoc.
• Jeśli osoba straci przytomność – natychmiast rozpocznij RKO.

Hipotermia:

• Przytomny z dreszczami: Ciepłe otoczenie, suche ubranie/folia NRC, ciepłe, osłodzone napoje.
• Nieprzytomny, oddycha: Sprawdź oddech przez 60 sekund. Wezwij pomoc. Okryj wielowarstwowo folią NRC (izolując od podłoża). Unikaj gwałtownych ruchów. Nie podawaj nic do picia.
• Nieprzytomny, nie oddycha: Wezwij pomoc. Wykonuj RKO. Okryj poszkodowanego.

Udar cieplny i odwodnienie:

• Objawy: Wysoka temperatura, splątanie, dezorientacja, drgawki (udar); pragnienie, zawroty głowy (odwodnienie).
• Pierwsza pomoc: Przenieś w cień, schładzaj (chłodna woda, wilgotne ręczniki na kark i pachy), podawaj wodę z elektrolitami lub sok. Wezwij pomoc, jeśli stan się nie poprawia.

 Postępowanie w wybranych urazach

Oparzenia:

• Zgaś ogień (okryj kocem i poturlaj).
• Schładzaj chłodną wodą przez min. 20 minut.
• Delikatnie zdejmij biżuterię (jeśli nie przywarła).
• Zabezpiecz ranę opatrunkiem hydrożelowym lub jałowym opatrunkiem/folią spożywczą.

Złamania, skręcenia, zwichnięcia:

• Zatamuj krwawienia, zabezpiecz rany.
• Schładzaj staw przez ok. 20 min (mrożonki, dedykowane opatrunki).
• Nie przemieszczaj, minimalizuj ruch.
• Unieruchomienie: Zabezpiecz dwa sąsiednie stawy/kości. Nie prostuj zgiętej lub zdeformowanej kończyny.
• #MustBe w apteczce: Chusta trójkątna – idealna do unieruchomienia kończyny górnej.

Pozycja boczna bezpieczna

• Stosuj u nieprzytomnego, który oddycha.
• Chroń drogi oddechowe przed zachłyśnięciem.
• Postępuj według sekwencji ERC (przeturlanie za pomocą uniesionej nogi i dłoni przy policzku).
• Odchyl głowę do tyłu po ułożeniu. Okryj poszkodowanego.

Wyposażenie apteczki

• Środki ochrony indywidualnej (ŚOI): Rękawiczki, maseczka, okulary, kamizelka.
• Materiały opatrunkowe: Jałowa gaza 1 m², bandaż elastyczny, opatrunek izraelski, opaska zaciskowa, chusta trójkątna, opatrunek hydrożelowy, plastry, siatki opatrunkowe (nr 4, nr 8).
• Inne: Latarka czołowa (uwalnia ręce), nożyczki ratownicze (do rozcinania ubrań), folia NRC.

Zachęta

Ćwicz! Przećwicz te kroki w domu lub remizie. Prawda, że proste?
Daj przykład innym i pochwal się swoją postawą w mediach społecznościowych z hasztagiem #ĆwiczęPierwsząPomocZeSTRAŻAKIEM. Pamiętaj: twoje ręce ratują życie. Wiedza i umiejętności są najpotężniejszym narzędziem ratownika.

MARCIN FLEISCHER

Ewakuację można podzielić na kilka rodzajów, w zależności od celu, stopnia zagrożenia i sposobu przeprowadzenia. Podstawowe rodzaje to ewakuacja planowa, doraźna oraz ewakuacja I, II i III stopnia. Ewakuacja planowa to przemieszczanie ludności z miejsc, gdzie istnieje zagrożenie związane z awarią lub zniszczeniem, zgodnie z wcześniej przygotowanym planem. Ewakuacja doraźna to natychmiastowe przemieszczanie ludności z miejsc, gdzie występuje bezpośrednie zagrożenie życia lub zdrowia. Ewakuacja I stopnia to niezwłoczne przemieszczanie ludności, zwierząt i mienia z obszarów, w których wystąpiło nagłe, nieprzewidziane zagrożenie. Ewakuacja II stopnia to wcześniej przygotowane, planowe przemieszczanie ludności, zwierząt i mienia z rejonów, które stanowią dla nich potencjalne zagrożenie. Ewakuacja III stopnia to uprzednio przygotowane przemieszczanie ludności, zwierząt i mienia podczas podwyższania gotowości obronnej państwa.

Zadania OSP

Podczas ewakuacji zadaniem ochotniczej straży pożarnej jest przede wszystkim ochrona ludności. Obejmuje to organizowanie ewakuacji, kierowanie ruchem osób, ratowanie osób znajdujących się w zagrożonych pomieszczeniach, a także zapewnienie bezpieczeństwa. Działania OSP mają kompleksowy charakter i rozpoczynają się od ostrzegania i alarmowania ludności, poprzez informowanie o zagrożeniu i uruchamianie alarmu. Następnie strażacy oceniają sytuację, skalę zagrożenia i planują akcję ewakuacyjną. Kolejnym etapem jest kierowanie ruchem osób podczas ewakuacji, wskazywanie dróg ewakuacyjnych i miejsc zbiórki. Bezwzględnym priorytetem jest ratowanie osób znajdujących się w zagrożonych pomieszczeniach, w tym szczególnie osób z niepełnosprawnościami. OSP wspomaga ewakuację poprzez pomoc w przenoszeniu osób, na przykład na noszach, lub usuwanie przeszkód na drogach ewakuacyjnych. Kluczowe jest także zapewnienie bezpieczeństwa poprzez zabezpieczenie terenu i ochronę osób przed dalszymi zagrożeniami jak pożar lub zadymienie. Wszystkie te działania są prowadzone w ścisłej współpracy z innymi służbami, takimi jak policja, pogotowia ratunkowe, w celu zapewnienia pełnej koordynacji działań.

OSP uczestniczy w ewakuacji osób w przypadku zagrożeń, takich jak powódź czy inne klęski żywiołowe, a także w ewakuacji osób ze szkół, przedszkoli, placówek medycznych lub innych obiektów, gdzie współpracuje z personelem danej placówki.

Zasady zachowania

Skuteczność ewakuacji w dużej mierze zależy od właściwego zachowania się ludności. Najważniejsze zasady to zachowanie spokoju i przestrzeganie zasad, bezpośrednie podporządkowanie się poleceniom OSP i innych służb, sprawne poruszanie się w kierunku wskazanym przez OSP, a także niepanikowanie i niepodejmowanie prób wracania do budynku.

Organizacja punktów ewakuacyjnych

Niezwykle istotne jest odpowiednie przygotowanie punktu ewakuacyjnego, który powinien być dobrze oznakowany, posiadać instrukcje, ewakuacyjne plany i wyposażenie w sprzęt do udzielania pierwszej pomocy. W miejscu zbiórki powinny znajdować się znaki „Miejsce zbiórki do ewakuacji”, tablice informacyjne oraz ewakuacyjne plany. Wyposażenie punktu ewakuacyjnego powinno obejmować pomoc medyczną: apteczkę pierwszej pomocy, torbę PSP R1, defibrylator AED; środki ochrony osobistej: odzież ochronną, rękawice, okulary ochronne; środki czystości: chusteczki dezynfekujące, ręczniki; oraz inne niezbędne elementy jak woda, jednorazowe kubki, koc, oświetlenie osobiste.

Ewidencja osób ewakuowanych

Podczas ewakuacji, w celu spisania ludzi, należy wykorzystać istniejące systemy ewidencji, takie jak listy obecności lub inne formy ewidencji, i sprawdzić, czy wszystkie osoby obecne w danym miejscu zostały ewakuowane. Na poziomie miejscowości wójt lub burmistrz może skorzystać ze spisu ludności z USC lub spisu wyborców dla danej miejscowości. Niestety, nie rozwiąże to problemu w sytuacji, gdzie mieszkańcy tylko przebywają czasowo w miejscowościach, a dom czy mieszkanie używają jako „sypialnie”.

Wyzwania w ewakuacji miejscowości

Podczas ewakuacji całej miejscowości problemy można podzielić na kilka rodzajów: problem związany z powierzchnią i jej ukształtowaniem, z liczbą osób przeznaczonych do ewakuacji oraz problem ze stanem zdrowia osób ewakuowanych. W przypadku ukształtowania miejscowości oraz jej powierzchni kłopotem jest już  samo powiadomienie o rozpoczęciu ewakuacji. Niestety, odległości części miejscowości powodują, że utrudnione jest, a na pewno opóźnione w czasie może być samo powiadomienie o tym fakcie, nie mówiąc już o czasie przeprowadzenia samej ewakuacji.

Zbiorowe środki ochrony

W kontekście szeroko pojętego bezpieczeństwa ochronę mogą także zapewnić zbiorowe środki ochrony, takie jak ukrycia – budowle ochronne, które zapewniają krótkotrwałą ochronę przed czynnikami rażenia broni konwencjonalnych, pyłem promieniotwórczym, bojowymi środkami trującymi i toksycznymi środkami przemysłowymi. Przygotowuje się np. w dostosowanych do tego celu piwnicach lub podpiwniczeniach.

Inspiracją do rozpoczęcia prac nad programem Pierwszy Ratownik są doświadczenia wielu krajów świata (np. Wielka Brytania, Izrael, kraje skandynawskie czy Czechy), gdzie funkcjonują systemy Community First Responder. System polega na zaangażowaniu w systemach ratowniczych państw wolontariuszy posiadających kompetencje do udzielania pierwszej pomocy poprzez poinformowanie ich, że w okolicy znajduje się osoba będąca w stanie zagrożenia życia. Dzięki takiemu rozwiązaniu poinformowany wolontariusz udziela pierwszej pomocy jeszcze przed przyjazdem zespołu ambulansu, co znacząco zwiększa przeżywalność w stanach nagłych. Dodatkowo Europejska Rada Resuscytacji w swoich Wytycznych z 2021 roku zaleca krajom europejskim, aby w swoich systemach ratowniczych wdrażały system Community First Responder.

Podstawa strategiczna i prawna

Główne kierunki programu Pierwszy Ratownik zostały opisane w Strategii Florian 2050 w podrozdziałach 1.3 (Skrócenie czasu reakcji OSP do 5 min), 1.5 (Wszyscy strażacy członkowie OSP gotowi do indywidualnej działalności ratowniczej i humanitarnej) oraz 1.6 (Rozwój ratownictwa medycznego w OSP – wszyscy ratownicy z uprawnieniami KPP i upowszechnienie idei „strażak ratownik first responder”).

Zaangażowanie wszystkich strażaków ochotników do działalności ratowniczej i humanitarnej, rozwój ratownictwa w OSP wraz z wykorzystaniem nowoczesnych technologii potrzebnych do skrócenia czasu reakcji do 5 minut integralnie wpisuje program Pierwszy Ratownik do systemu ochrony ludności i obrony cywilnej poprzez budowę odporności społecznej (czyli krótko mówiąc, zdolność do radzenia sobie podczas zagrożeń).

Budowa sieci wyszkolonych ratowników

Najważniejszym filarem programu Pierwszy Ratownik jest budowa sieci wyszkolonych pierwszych ratowników. Do tej pory standardem w działalności ratowniczej w OSP była kwalifikowana pierwsza pomoc, która jest zarezerwowana dla strażaków w ramach zastępu. Jednak w ramach programu Pierwszy Ratownik standardem działania jest pierwsza pomoc, czyli zespół czynności podejmowanych w celu ratowania osoby w stanie nagłego zagrożenia zdrowotnego wykonywanych przez osobę znajdującą się w miejscu zdarzenia. Należy podkreślić, że pierwsza pomoc stanowi fundament dla kwalifikowanej pierwszej pomocy i medycznych czynności ratunkowych.

Na mocy Ustawy z  5 grudnia 2024 r. o ochronie ludności i obronie cywilnej Związek Ochotniczych Straży Pożarnych RP i wszystkie ochotnicze straże pożarne stały się podmiotami ochrony ludności i obrony cywilnej. Natomiast pierwsza pomoc jest jednym z zadań OL i OC. Dlatego dzięki staraniom Związku OSP RP do zadań ochotniczych straży pożarnych dopisano również pierwszą pomoc obok kwalifikowanej pierwszej pomocy w nowelizacji Ustawy z  17 grudnia 2021 r. o ochotniczych strażach pożarnych (art. 3 pkt 5 powyższej ustawy). W ten sposób zwiększamy potencjał ratowniczy wszystkich jednostek oraz strażaków ochotników jako furtka prawna do udzielania pomocy w ramach programu Pierwszy Ratownik (udzielanie pomocy w pojedynkę, a nie w ramach zastępu).

Akademia Pierwszego Ratownika

Obecnie wg Raportu OSP za 2024 rok ZOSP RP zrzesza 665 438 strażaków ochotników (strażaków powyżej 18. roku życia), w tym 78 368 ratowników KPP. Z przyczyn organizacyjnych oraz ekonomicznych nie ma możliwości wyszkolenia wszystkich strażaków ochotników z zakresu kwalifikowanej pierwszej pomocy. Dlatego w ramach programu Pierwszy Ratownik, aby zwiększyć kompetencję strażaków ochotników w udzielaniu pierwszej pomocy, Związek Ochotniczych Straży Pożarnych RP stworzył program szkolenia pod nazwą Akademia Pierwszego Ratownika. Dzięki takiemu rozwiązaniu strażacy ochotnicy, od Krynicy Morskiej po Krynicę-Zdrój, posiadają taką samą wiedzę i umiejętności z zakresu pierwszej pomocy.

Kurs pierwszej pomocy w Ramach Akademii Pierwszego Ratownika trwa 16 godzin i jest podzielony na 6 modułów: Bezpieczeństwo, RKO/AED, Pediatryczny, Krwotoki, Stany Nagłe, Pilna Pomoc. Każdy moduł jest podzielony na lekcje, podczas których kursant uczy się wykonania konkretnej czynności (np. uciskania klatki piersiowej czy założenia opaski zaciskowej). Każda lekcja jest prowadzona wg schematu: miniteoria (krótki wykład), maksipraktyka (instruktaż i ćwiczenia kursantów) oraz podsumowanie (omówienie ćwiczeń). Dodatkowo podczas kursów wykorzystywane są nowoczesne materiały dydaktyczne takie jak platforma e-learningowa, prezentacje multimedialne dla instruktorów oraz fantomy do nauki resustytacji z technologią dającą informację zwrotną w jakości uciskania klatki piersiowej. Dzięki wykorzystaniu nowoczesnej technologii oraz prostej w przekazie metodyki nauczania, głównym przekazem kursu jest to, że pierwsza pomoc jest prosta i skuteczna. Kursy prowadzą instruktorzy, którzy przeszli specjalistyczne szkolenie. Kursy instruktorskie są kolejnym elementem Akademii Pierwszego Ratownika, przygotowujące strażaków do szkolenia z pierwszej pomocy. Podczas dwudniowego kursu strażacy uczą się podstaw dydaktyki nauczania oraz intensywnie ćwiczą prowadzenie szkoleń wg metodyki Akademii Pierwszego Ratownika. Utworzenie funkcji instruktora pierwszej pomocy w strukturach ZOSP RP daje możliwość nie tylko szkolenia strażaków, ale również utrzymania jakości umiejętności ratowania życia (np. poprzez regularne ćwiczenia w remizach).

Akademia Pierwszego Ratownika doskonale wpisuje się w system ochrony ludności i obrony cywilnej, ponieważ daje możliwość w sposób systemowy do powszechnego nauczania ludności z zakresu pierwszej pomocy, budując tym samym odporność społeczną. Ponieważ więcej osób będzie potrafiło udzielić pierwszej pomocy, co jest szczególnie istotne w sytuacjach kryzysowych, kiedy dostęp do służb ratowniczych jest ograniczony. Dotychczasowe kursy pierwszej pomocy w ramach Akademii Pierwszego Ratownika są pozytywnie oceniane przez strażaków ochotników, dla których jest to możliwość zdobycia umiejętności ratowniczych, mimo ograniczonego dostępu do kursów kwalifikowanej pierwszej pomocy. Wielokrotnie instruktorzy otrzymywali informację, że kursant udzielał pierwszej pomocy i mógł zrobić to w sposób profesjonalny, dzięki wyszkoleniu w ramach Akademii Pierwszego Ratownika.

System powiadamiania z wykorzystaniem technologii

Kolejnym filarem programu Pierwszy Ratownik jest stworzenie systemu powiadamiania pierwszych ratowników w oparciu o nowoczesne technologie, czyli aplikację Pierwszy Ratownik, dzięki której otrzymają informację o lokalizacji osoby potrzebującej pomocy oraz zaznaczonymi po drodze defibrylatorami AED. Aplikacja, której testowanie będzie ukończone do końca 2025 roku, posiada dwie ścieżki wezwania pomocy: obywatelskie oraz możliwość powiadomienia przez dyspozytora medycznego.

Powiadomienie obywatelskie polega na tym, że świadek zdarzenia lub osoba potrzebująca pomocy, wciskając przycisk SOS, wysyła lokalizację pierwszemu ratownikowi. Takie rozwiązanie jest niejako wołaniem o pomoc przez systemy teleinformatyczne, co daje możliwość dotarcia informacji do kilku ratowników w promieniu kilku kilometrów (krzycząc, jesteśmy słyszalni w promieniu kilkunastu metrów, natomiast wciskając przycisk SOS, jesteśmy „słyszalni” w promieniu kilku kilometrów). Takie rozwiązanie daje możliwość szybkiego dotarcia ratownika i udzielenie pierwszej pomocy osobie poszkodowanej w ciągu 5 minut. Szybkość dotarcia ratownika, dzięki obywatelskiemu powiadomieniu, potwierdzają pilotażowe testy aplikacji Pierwszy Ratownik, podczas których najszybszym pierwszym ratownikiem był druh Bartosz z OSP Sobótka (gmina Ostrów Wielkopolski), który był na miejscu zdarzenia w ciągu 89 sekund (!) od momentu wciśnięcia przycisku SOS przez świadka zdarzenia. Powiadomienie obywatelskie wpisuje się w system ochrony ludności i obrony cywilnej, ponieważ zgodnie z Ustawą z  5 grudnia 2024 r. o ochronie ludności i obronie cywilnej osoba widząca zagrożenie na mocy art. 68 ma obowiązek poinformowania centrum powiadamiania ratunkowego oraz wezwania właściwych służb czy podmiotów ratowniczych (strażacy ochotnicy są personelem podmiotu ochrony ludności i obrony cywilnej).

Natomiast otrzymanie powiadomienia przez pierwszego ratownika wpisuje się w art. 69 ww. ustawy. Ratownik ma wówczas obowiązek podjąć działania w celu zmniejszenia skutków zagrożenia, czyli udzielić pierwszej pomocy, aby nie dopuścić do pogorszenia stanu zdrowia poszkodowanego, bez narażania siebie na niebezpieczeństwo. Rozwiązanie powiadomienia obywatelskiego może być wykorzystywane przez społeczność lokalną w sytuacji kryzysowej, kiedy dostęp służb ratunkowych będzie ograniczony, wtedy pierwsi ratownicy, tworzący gęstą sieć, mogą reagować i udzielać pomocy. Dodatkowo potencjał pierwszych ratowników może być wykorzystany przez służby podczas zdarzeń masowych.

Druga ścieżka powiadomienia, czyli wysłania informacji ratownikowi przez dyspozytora medycznego, jest sprawdzonym doświadczeniem krajów, gdzie funkcjonuje system Community First Responder. Dzięki takiemu rozwiązaniu ratownicy są pierwsi na miejscu zdarzenia przed przyjazdem zespołu ambulansu, co znacząco wpływa na przeżywalność w stanach nagłych.

Dostępność sprzętu ratunkowego

Trzecim filarem programu Pierwszy Ratownik jest dostępność sprzętu ratunkowego. Kluczowe dla zwiększenia przeżywalności w nagłym zatrzymaniu krążenia jest zapewnienie publicznego dostępu do defibrylatorów AED. Szybkie użycie defibrylatora AED w ciągu 5 minut od utraty przytomności zwiększa szanse na przeżycie nawet do 75%, a każda minuta zwłoki w wykonaniu defibrylacji zmniejsza szanse o 10%. Dlatego istotne jest, aby każda osoba będąca świadkiem nagłego zatrzymania krążenia mogła szybko wykonać defibrylację. Stąd w ramach programu Pierwszy Ratownik ZOSP RP pozyskuje partnerów, dzięki którym zwiększa się liczba publicznie dostępnych defibrylatorów AED (kilka z nich już zostało skutecznie użytych). Dodatkowym ważnym elementem w budowie sieci defibrylatorów AED jest ich zmapowanie oraz udostępnienie lokalizacji w aplikacji Pierwszy Ratownik, żeby jak najwięcej osób wiedziało, gdzie znajduje się urządzenie ratujące życie. Dzięki zaangażowaniu członków MDP, OSP oraz pasjonatów ratownictwa utworzono bazę defibrylatorów AED, która wzorem krajów skandynawskich jest aktualizowana przez społeczeństwo.

W kontekście ochrony ludności i obrony cywilnej istotna jest szybka dostępność sprzętu tamującego krwotoki. Niekontrolowany krwotok w ciągu 2–3 minut może prowadzić do nagłego zatrzymania krążenia i w konsekwencji śmierci osoby poszkodowanej. Dlatego w ramach programu Pierwszy Ratownik zachęca się strażaków ochotników do zaopatrzenia się w profesjonalny sprzęt tamujący krwotoki (np. opatrunki wojskowe, opaski zaciskowe). Dzięki indywidualnemu wyposażeniu pierwszego ratownika, zwiększają się szanse na przeżycie osoby poszkodowanej, a także rośnie ilość zasobów do wykorzystania w sytuacjach kryzysowych.

Podsumowanie

Jak śpiewa zespół Coma, żyjemy w „czasach globalnej niepogody”, dlatego jako społeczności lokalne jesteśmy zmuszeni do adaptowania się do zagrożeń, które na nas czyhają. Dwa kluczowe dokumenty, jakimi są Ustawa z  5 grudnia 2024 r. o ochronie ludności i obronie cywilnej oraz Strategia Florian 2025 wyznaczają kierunki rozwoju działalności ratowniczej jednostek ochotniczych straży pożarnych.

MARCIN FLEISCHER

Współczesne państwa i społeczeństwa, żyjąc w realiach XXI wieku, mierzą się z podstawowym wyzwaniem, jakim jest zapewnienie bezpieczeństwa obecnemu i przyszłym pokoleniom, zdając sobie sprawę, iż nigdy i nigdzie nie będą one w pełni bezpieczne. Wszechobecne zagrożenia – tradycyjne, związane z działaniem sił przyrody, na czele z pożarami i powodziami, te które wynikają z gwałtownego rozwoju technicznego i technologicznego, oraz zagrożenia wojenne, które powróciły na kontynent europejski za sprawą zbrojnej napaści Rosji na Ukrainę – sprawiają, że wszystkie instytucje rządowe i samorządowe, organizacje pozarządowe i komercyjne, a przede wszystkim sami ludzie, powinni myśleć zawczasu o ochronie i obronie swojej rodziny, domu, w końcu lokalnej społeczności i całego państwa.

Współczesne zagrożenia, zarówno militarne, jak i niemilitarne, wymuszają zorganizowanie nowoczesnego i holistycznego systemu ochrony ludności. System ten musi działać w aspekcie profilaktyki i przeciwdziałania, ratowania i udzielania pomocy materialnej i psychologicznej – zarówno krótko-, jak i długoterminowej – oraz zapewniać warunki do życia i odbudowy w czasie pokryzysowym. Nowoczesna ochrona ludności obejmuje przy tym nie tylko bezpieczeństwo osób, ale również ochronę mienia i środowiska, ponieważ spokojny i akceptowalny poziom życia współczesnego człowieka jest uzależniony od bezpieczeństwa infrastruktury, wśród której się porusza.

Od stagnacji do nowej ustawy

Po okresie stagnacji prawnej w obszarze ochrony ludności, wynikającej z braku nowelizacji Ustawy z  21 listopada 1967 roku o powszechnym obowiązku obrony Rzeczypospolitej Polskiej oraz praktycznego zaniechania wszelkich działań organizacyjnych w tym zakresie, dynamiczne prace nad kolejnymi projektami aktów prawnych doprowadziły do przełomu. Ostatecznie 5 grudnia 2024 roku Sejm RP uchwalił ustawę o ochronie ludności i obronie cywilnej, która weszła w życie z dniem 1 stycznia 2025 roku. Zgodnie z nią, ochrona ludności to system składający się z organów administracji publicznej wykonujących zadania mające na celu zapewnienie bezpieczeństwa ludności przez ochronę życia i zdrowia ludzi, mienia, w tym zwierząt, infrastruktury niezbędnej do zaspokojenia potrzeb bytowych, dóbr kultury i środowiska w sytuacji zagrożenia, zwanych „organami ochrony ludności”, podmiotów wykonujących te zadania, zwanych „podmiotami ochrony ludności”, oraz zasobów ochrony ludności. Natomiast obrona cywilna to realizacja zadań określonych w art. 61 lit. a Protokołu dodatkowego do Konwencji Genewskich z 12 sierpnia 1949 roku dotyczącego ochrony ofiar międzynarodowych konfliktów zbrojnych (Protokół I), sporządzonego w Genewie  8 czerwca 1977 roku, mająca na celu ochronę ludności cywilnej przed zagrożeniami wynikającymi z działań zbrojnych i ich następstw. Wśród zadań wynikających z protokołu można wymienić ratownictwo, ewakuację, walkę z pożarami, odkażanie i inne działania ochronne i obronne.

Państwo, organizacje i obywatele

Generalnie współczesną organizację ochrony ludności można podzielić na trzy podstawowe podsystemy. Pierwszym jest podsystem publiczny, w ramach którego zadania ochrony ludności i obrony cywilnej realizują podmioty rządowe i samorządowe. Drugi to podsystem pozarządowy (społeczny), w którym liderami są organizacje pozarządowe. Trzecim, fundamentalnym elementem jest podsystem obywatelski (samoochrona ludności), realizowany przez każdego obywatela w ramach zapewnienia bezpieczeństwa sobie i swojej rodzinie.

Zgodnie z nową ustawą, organy ochrony ludności zostały podzielone na: terytorialne organy ochrony ludności, wśród których wymienia się: wójta (burmistrza, prezydenta miasta), starostę, wojewodę i ministra właściwego do spraw wewnętrznych, który z chwilą wprowadzenia stanu wojennego i w czasie wojny staje się szefem Obrony Cywilnej oraz pozostałe organy ochrony ludności, takie jak marszałkowie województw i ministrowie kierujący innymi działami administracji rządowej, którym podlegają lub są nadzorowane podmioty ochrony ludności.

Potęga OSP

Jeżeli chodzi o podmioty ochrony ludności, ich lista jest obszerna, jednak szczególną rolę pełnią jednostki organizacyjne Państwowej Straży Pożarnej oraz ochotnicze straże pożarne i Związek Ochotniczych Straży Pożarnych RP.

Analizując potencjał organizacyjny i ludzki tych podmiotów, można ocenić, że jest imponujący. Jeżeli chodzi o liczbę jednostek, jest ich w kraju 16 250, z czego 4341 jest włączonych do krajowego systemu ratowniczo-gaśniczego. Oznacza to, że zarówno pod względem wyszkolenia, jak i wyposażenia dorównują zawodowym jednostkom Państwowej Straży Pożarnej. Liczba członków sięga prawie 700 000, z czego 630 052 to mężczyźni – 465 717 w wieku 18–65 lat i 50 338 powyżej 65. roku życia – a 66 601 to kobiety. Bezpośredni udział w akcjach ratowniczo-gaśniczych może brać  228 394 strażaków. Warto również wspomnieć o młodzieżowych drużynach pożarniczych, liczących ponad 83 000 członków, które wieloaspektowo wychowują młodzież i przygotowują do roli strażaka ochotnika. Co istotne, nie ma w Polsce gminy, w której nie byłoby choć jednej jednostki OSP, a największe ich nasycenie – sięgające 58% – jest we wsiach do 1 tys. mieszkańców.

Więcej niż strażacy

Podkreślenia wymaga fakt, że oprócz działalności związanej z ochroną przeciwpożarową oraz ratowaniem życia, zdrowia, mienia i środowiska, strażacy prowadzą działalność edukacyjną, profilaktyczną, kulturalną, sportową, integracyjną, będąc prawdziwym i często jedynym animatorem życia społecznego w danym środowisku. Na uwagę zasługuje działalność blisko 800 orkiestr, w których gra niemal 20 000 muzyków, oraz 300 zespołów artystycznych i 600 drużyn sportowych. Pamięć o historii pożarniczej gromadzona jest i udostępniana w ok. 1000 izb tradycji. Można podsumować, że ochotnicze straże pożarne przez dekady były nośnikami dziedzictwa kulturowego – materialnego i niematerialnego. Dziedzictwem materialnym są dziś remizy strażackie, umundurowanie, wyposażenie i sprzęt ratowniczo-gaśniczy, natomiast niematerialnym – kultura i tradycja przekazywana z pokolenia na pokolenie. Niebagatelnego znaczenia dla przetrwania lokalnych społeczności nabierają również specyficzne więzi społeczne łączące mieszkańców ze strażakami ochotnikami, szczególnie w czasie zagrożenia, kiedy to druhowie z OSP są pierwszymi niosącymi pomoc i ratunek.

Twój obowiązek

Przechodząc do podsystemu obywatelskiego, związanego z umiejętnością samoochrony ludności, współcześnie prawdziwym wyzwaniem jest propagowanie idei, że obowiązkiem każdego obywatela jest zapewnienie bezpieczeństwa sobie i bliskim. Bez zrozumienia i zaakceptowania tej zasady nie można mówić o organizacji skutecznego systemu ochrony ludności, ponieważ jego budowa, tylko w oparciu o administrację rządową i samorządową oraz sektor pozarządowy, będzie nieskuteczna. Nasilające się w ostatnim czasie ataki ze strony Rosji na przestrzeń powietrzną Polski oraz brak perspektyw zakończenia wojny na terenie Ukrainy sprawiają, że podniesienie wiedzy i umiejętności zachowania się Polaków w sytuacji zagrożenia wojennego nabiera szczególnego znaczenia.

Lekcja z przeszłości

Podejmowane próby powszechnej edukacji w tym zakresie, z wykorzystaniem mass mediów, poradników czy innych form kształcenia, winny zmierzać do wyuczenia w społeczeństwie fundamentalnych umiejętności zachowania się w sytuacji zagrożenia, dostosowania do obowiązujących komunikatów oraz zabezpieczenia środków niezbędnych do przeżycia na pierwsze 72 godziny kryzysu. Bez tego, nawet najlepiej skonstruowane prawo będzie tylko martwym dokumentem o niewielkiej mocy sprawczej.

W obecnej sytuacji być może warto powrócić do idei samoobrony z czasów II RP, która zakładała trójstopniowy system przygotowania obywateli, w oparciu o pojedynczego obywatela (poziom podstawowy), rodzinę i mieszkańców bloku (poziom średni) oraz grupę domów, osiedle (poziom trzeci), na czele którego stał komendant Obrony Przeciwlotniczej Biernej, a współcześnie mógłby to być sołtys na wsi lub zarządca wspólnoty mieszkaniowej w mieście. Celowe byłoby wykorzystanie liderów społecznych, powierzając im funkcję instruktorów obrony cywilnej, którzy odpowiednio uhonorowani (nie zawsze oznacza to gratyfikację pieniężną, często wystarczy odpowiednie dowartościowanie ze strony władz lokalnych) odpowiadaliby za podsystem obywatelski ochrony ludności na wyznaczonym terenie.

Od prawa do działania

Doceniając zatem aktualne narzędzie prawne, jakim stała się ustawa o ochronie ludności i obronie cywilnej wraz z aktami wykonawczymi regulującymi poszczególne obszary funkcjonalne, obecnie należy położyć szczególny nacisk na implementację rozwiązań organizacyjnych i praktycznych. Kluczowe jest uwzględnienie w systemie ochrony ludności wszystkich podmiotów, jakimi dysponuje współczesne państwo demokratyczne – od struktur publicznych, przez potężny i zakorzeniony sektor pozarządowy z ochotniczymi strażami pożarnymi na czele, po świadomych swoich obowiązków obywateli. Tylko takie kompleksowe podejście będzie gwarantować przynajmniej minimalne poczucie bezpieczeństwa w obliczu współczesnych, złożonych zagrożeń.

ALEKSANDRA SKRABACZ

W 2011 roku, na fali Arabskiej Wiosny, w Syrii wybuchła rewolucja przeciwko trwającemu ponad pół wieku reżimowi rodziny Al-Assadów. Pokojowe protesty, niosące hasła wolności i sprawiedliwości, spotkały się z brutalną odpowiedzią. Prezydent Bashar Al-Assad odpowiedział obywatelom kulami: strzelano do protestujących, więziono tysiące osób (w tym kobiety i dzieci) w osławionym więzieniu Sednaya, na olbrzymią skalę bombardowano zabudowania cywilne, szpitale i szkoły. Siły reżimu wielokrotnie sięgały po zakazaną międzynarodowym prawem broń chemiczną, m.in. używając sarinu w Idlib oraz chloru w Ghucie i Doumie. Tylko w ataku w Ghucie 21 sierpnia 2013 roku zginęło ponad 1000 osób.

W odpowiedzi na tę eskalację przemocy, z potrzeby serca, zaczęły powstawać ochotnicze grupy ratunkowe. Składali się na niezwykli obywatele – nauczyciele, krawcy, piekarze – którzy angażowali się w ratowanie rannych, wydobywając ich spod gruzów gołymi rękami.

Narodziny profesjonalnej organizacji

Syrian Civil Defence (SCD), znana jako Białe Hełmy, formowała się nieoficjalnie od końca 2012 roku. Iskrą, która przyspieszyła jej konsolidację, był incydent w Aleppo, gdy reżim uniemożliwił straży pożarnej dotarcie do pożaru w dzielnicy opozycyjnej. Munir Moustafa (późniejszy zastępca dyrektora SCD) wraz z zespołem złamał rozkaz i ugasił pożar, świadomie stając się wrogiem reżimu. Tego samego dnia zdezerterowali i utworzyli niezależne centrum obrony cywilnej.

Początkowo ochotnicy dysponowali tylko skromnym sprzętem. Część z nich nosiła białe kaski ochronne, co dało początek ich popularnej nazwie – Białe Hełmy. Stały się one symbolem heroicznej pracy humanitarnej. W 2013 roku zespoły przeszły specjalistyczne szkolenia w Turcji, a rok później, dla lepszej koordynacji, utworzono Centra Obrony Cywilnej w poszczególnych gubernatorstwach.

Przełom nastąpił 25 października 2014 roku w tureckiej Adanie, gdzie około 70 liderów lokalnych zespołów przyjęło Kartę Zasad, ujednolicającą działania zgodnie z prawem humanitarnym. Organizacja oficjalnie przyjęła nazwę Syrian Civil Defense i hasło „Ratowanie jednego życia to ratowanie całej ludzkości”.

Ich praca w warunkach ciągłych nalotów, w tym taktyki „double tap” (ataków powtórzonych na ratowników), była nieustannym wyzwaniem. Mimo to do 2023 roku około 3300 ochotników, w tym ponad 330 kobiet, uratowało ponad 128 000 istnień.

Rozszerzenie działalności i międzynarodowe uznanie

Po obaleniu reżimu w grudniu 2024 roku zakres działań Białych Hełmów znacznie się rozszerzył. Obejmuje on nie tylko ratownictwo medyczne i ewakuację, ale także rozminowywanie, akcje nurkowe, dostarczanie wody i energii, dystrybucję pomocy humanitarnej oraz zarządzanie kryzysowe. Dotychczasowy szef organizacji Raed Al-Saleh został ministrem zarządzania kryzysowego w nowym rządzie Syrii.

Działalność Białych Hełmów zdobyła światowy rozgłos. W 2016 roku zostali nominowani do Pokojowej Nagrody Nobla, a film dokumentalny o nich, wyprodukowany przez Netflix, zdobył Oscara. Jednym z symboli poświęcenia był ratownik Khaled Omar Harrah, który w 2014 roku uratował 10-dniowe dziecko, odgruzowując je gołymi rękami przez kilkanaście godzin. Rok później zginął w nalocie. Jego historia została opowiedziana w nagrodzonym filmie „The Last Man in Aleppo”.

Narodziny jednostki K9

Trzęsienie ziemi o magnitudzie 7,8, które w lutym 2023 roku nawiedziło Turcję i Syrię, uwidoczniło ogromną lukę w możliwościach ratowniczych. Międzynarodowa pomoc nie mogła dotrzeć na tereny kontrolowane przez opozycję, a Białe Hełmy, mimo doświadczenia, nie dysponowały wyszkolonymi psami ratowniczymi, kluczowymi przy przeszukiwaniu gruzowisk.

Potrzeba ta stała się jeszcze bardziej paląca pod koniec 2024 roku, gdy Białe Hełmy uczestniczyły w akcji w więzieniu Sednaya, próbując zlokalizować ocalałych w ukrytych kazamatach. Te desperackie próby wykorzystania psów stały się iskrą do stworzenia pierwszej w Syrii profesjonalnej jednostki K9.

Polski akcent

W tym momencie na scenę wkracza polski wątek. Paulina Kuntze, poznańska pracowniczka humanitarna, od lat zabiegała w Polsce o uwagę dla bohaterskich działań Białych Hełmów. To ona, wykorzystując zbudowane przez lata zaufanie, namówiła organizację do stworzenia jednostki K9, pokazując przykłady sprawdzonych rozwiązań z Polski.

Po trzęsieniu ziemi Paulina zwróciła się z prośbą o pomoc w szkoleniach. Inicjatywę podjął Przemysław Rembielak, twórca Grupy Ratownictwa Specjalistycznego OSP w Poznaniu. Po pokonaniu licznych wyzwań, w tym znalezienia doświadczonego szkoleniowca Krystiana Faltyna z Grupy Podhalańskiej GOPR oraz uzyskaniu zgody ministra Raeda Al-Saleha, polski zespół mógł wreszcie polecieć do Aleppo.

Pierwsze profesjonalne szkolenie K9 w Syrii

Na miejscu, w nowo powstałej stanicy K9, zastali 20 ratowników i kojce dla około 20 psów różnych ras, w tym szczenięta owczarków belgijskich malinois i labradorów. Warunki były ekstremalne – temperatury sięgały 45°C – ale dostęp do autentycznych ruin, z zawalonymi stropami i śladami po ostrzałach, stanowił idealny, choć przerażający, poligon szkoleniowy.

Polscy ratownicy przeprowadzili serię treningów terenowych i teoretycznych, ucząc m.in. technik szkoleniowych, opieki nad psami i unikania błędów. Po zakończeniu wizyty pozostawili szczegółowe zalecenia, a kontakt został podtrzymany – regularnie otrzymują nagrania, by na odległość monitorować postępy i doradzać.

Bezinteresowna pomoc bez granic

Ta inicjatywa to opowieść o budowaniu zasobów obrony cywilnej w oparciu o sieć kontaktów, gdzie narodowość, kolor skóry czy religia nie mają znaczenia. Liczy się wyłącznie idea humanitarna. To historia, która zaczęła się od przyjaźni i zaufania, a dziś ma szansę uratować życie wielu ludzi.

Polscy ratownicy ochotnicy działają dziś w Ukrainie, Mołdawii, Kenii, Tanzanii, Sudanie Południowym, Etiopii, Libanie – a od teraz też w Syrii. Nie oczekują medali ani awansów. Pomoc sąsiedzka i ochrona życia są bezinteresowne. Nie mamy kompleksów. Mamy doświadczenie i efekty pracy.

Projekt ma szansę rozwinąć się w większą inicjatywę – złożony został wniosek do MSZ o dofinansowanie, aby w nadchodzących latach skutecznie zbudować system psiego ratownictwa w nowo powstającym państwie.

PRZEMYSŁAW REMBIELAK